ابوریحان بیرونی : آیا او بزرگترین گوهرشناس تاریخ دوران قدیم بود؟

ابوریحان محمد بن احمد بیرونی یک دانشمند ایرانی در سال ۹۷۳ میلادی بود که در سرزمینی که امروزه ازبکستان نام دارد، زاده شد. او یکی از دانشمندان چند وجهی عصر طلایی علوم اسلامی بود و در حوزه‌های گوناگونی از جمله پزشکی، نجوم، تاریخ، ریاضیات، فیزیک، کانی‌شناسی، گوهر شناسی، دانشنامه‌نویسی، جغرافیا، فلسفه، جامعه‌شناسی و سفر و جهانگردی سرآمد بود. گستره عظیم دستاوردهای فکری او، بیرونی را در شمار بزرگترین اندیشمندان تاریخ قرار می‌دهد.

بیرونی حدود ۱۴۵ اثر تألیف کرد، اما متاسفانه بسیاری از آنها امروزه از میان رفته‌اند. با توجه به وسعت و عمق میراث علمی او، هر تلاش برای بررسی جامع آثار و دستاوردهای بیرونی ناگزیر محدود و همراه با خلأهایی خواهد بود. با این‌حال، آنچه از آثار او باقی مانده نشان می‌دهد که با شخصیتی استثنایی، در حد و اندازه ارسطو یا اینشتین، روبه‌رو هستیم. با وجود این، بخش بزرگی از جهان حتی نام او را نیز نشنیده است.

این مقاله عمدتا بر فعالیت‌های گوهرشناسی بیرونی تمرکز دارد، اما در کنار آن به برخی دیگر از دستاوردهای او نیز خواهد پرداخت.

💡 بخش‌های اصلیِ مقاله درباره دستاوردهای گوهرشناسی بیرونی به‌صورت کامل و باز در ادامه آمده است. بخش‌هایی که جنبه تکمیلی و جانبی دارند، به شکل باکس‌های تیره یا بخش‌های بازشو (قابل کلیک) نشان داده شده‌اند تا در صورت تمایل بتوانید مستقیم سراغ اصل موضوع بروید.

زندگی اولیه

ابوریحان بیرونی در ۴ سپتامبر ۹۷۳ میلادی (۱۳ شهریور ۳۵۲ هجری شمسی) در شهر کاث [نام امروزی: برونی، Beruniy]، پایتخت پادشاهی آفریغیانِ خوارزم، در قلمرو ازبکستان امروزی، به دنیا آمد. او ۲۵ سال نخست زندگی خود را در همین شهر سپری کرد.

در ۱۴سالگی، به بردگی گرفته شد و به گروهی موسوم به «سفیدپوشان» (White Dressed) در تمّامی فروخته شد تا قربانی شود. اما به‌جای آن، توسط یکی از شاهزادگان خوارزم و ریاضیدان برجسته، ابونصر منصور بن علی بن عراق جعدی، که از این پس او را ابونصر می‌نامیم، به فرزندی پذیرفته شد.

بیرونی هوش و استعداد غیر معمولی از خود نشان داد و در ۱۷سالگی نخستین پژوهش های جدی خود را در فیزیک و نجوم آغاز کرد. او با مشاهده بیشینه ارتفاع خورشید، عرض جغرافیایی و طول جغرافیایی کاث را محاسبه کرد. مشاهدات خودش نیز نشان داد که زمین کروی است (Batchelor, 2015).

بیرونی در دوران طلایی علوم اسلامی متولد شد. در طول زندگی او، آسیای مرکزی چهارراه ارتباطی شرق و غرب بود و بیرونی از تجارت و مبادله افکاری که به‌دلیل این موقعیت جغرافیایی مساعد شکل گرفته بود، بهره فراوان برد. در طول زندگی او، چندین پادشاهی مختلف برای تسلط بر این منطقه با یکدیگر رقابت می‌کردند.

آسیای مرکزی در دوران بیرونی

پیش از ورود اسلام در اوایل سده هشتم میلادی، ادیان رایج در آسیای مرکزی شامل بودیسم و زرتشتی‌گری بود و گروه‌هایی از مسیحیان نسطوری، مانویان و پیروان ادیان دیگر نیز در منطقه زندگی می‌کردند.

این منطقه برخلاف ساختار تک‌خدایی غالب امروزی، آمیزه‌ای از زبان‌ها، فرهنگ‌ها، باورها و اندیشه‌های گوناگون بود؛ محیطی ایده‌آل برای شکل‌گیری نوآوری‌های علمی، که در واقع نیز چنین شد. مطالعات نشان داده‌اند که اگرچه دانشمندان مشهور عصر طلایی اسلام آثار خود را به زبان عربی می‌نوشتند، بیشتر آن‌ها اصالتا از آسیای مرکزی بودند (Starr, 2013a).

تا زمان تولد بیرونی، بیشتر مراکز شهری آسیای مرکزی مسلمان شده بودند. در دوران زندگی او، حکومت‌ها یکی پس از دیگری ظهور و سقوط می‌کردند و دانشمندان نیز همراه با دربارهای حاکم جابه‌جا می‌شدند.

مانند دنیای مدرن، در زمان بیرونی نیز پژوهش جدی به پول نیاز داشت. بنابراین این عرصه عمدتاً در اختیار ثروتمندان یا کسانی بود که می‌توانستند زیر حمایت یک حامی مالی ثروتمند کار کنند. بیرونی شخصا ثروتمند نبود و به همین دلیل تحت نظام حامی‌گری (patronage) فعالیت می‌کرد.

در این نظام، حاکمان یا اشراف منتخب، هزینه کتابخانه‌ها و دانشمندانی را که در حوزه‌های هنری و علمی فعالیت می‌کردند تأمین می‌کردند. طبیعتا بخش‌هایی از علوم که کاربرد نظامی داشتند، اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کردند؛ به‌خصوص در منطقه‌ای که دائما در معرض هجوم مهاجمان قرار داشت.

بنابراین بیرونی در طول دوران حرفه‌ای خود تحت حمایت چندین حاکم و در مکان‌های مختلف، در گستره جغرافیایی وسیعی فعالیت کرد. مسیر زندگی او گاهی از دانشمند مورد حمایت یک دربار به فردی تقریبا اسیر در درباری دیگر منتهی می‌شد (Starr, 2013a, 2023).

«گاه‌شماری ملت‌های باستان»

بیرونی در ۳۰سالگی نخستین کتاب خود را به پایان رساند؛ اثری با عنوان گاه‌شماری ملت‌های باستان (The Chronology of Ancient Nations).

این کتاب اثری بسیار غیر معمول بود. بخش قابل‌توجهی از آن به شرح آداب‌ورسوم، متون مقدس و فرهنگ‌های مصریان، یونانیان، یهودیان، ایرانیان، مسلمانان، اعراب پیش از اسلام و بسیاری گروه‌های دیگر اختصاص داشت.

او این فرهنگ‌ها را با نگاهی انتقادی بررسی کرد و به‌ویژه در زمینه نجوم به عمق زیادی پرداخت. بیرونی روایت آفرینش جهان را بر اساس ادیان مختلف توصیف کرد، سپس تاریخ‌ها را با یکدیگر تطبیق داد و خلاصه کرد و اختلاف‌های بسیار زیاد میان ادیان و فرهنگ‌های مختلف را نشان داد.

بخش بزرگی از این اختلاف‌ها ناشی از آن بود که هر فرهنگ روش متفاوتی برای اندازه‌گیری گذر زمان داشت. بیرونی برای حل این مشکل، سامانه‌ای پیشنهاد کرد که امکان تبدیل تاریخ‌های مربوط به گروه‌های مختلف را به یکدیگر فراهم می‌کرد.

او دریافت که بدون ثبت دقیق زمان، تاریخ قابل‌اعتمادی وجود نخواهد داشت. بیرونی با کتاب گاه‌شماری ملت‌های باستان یکی از نخستین نمونه‌های «تاریخ جهانی» را ایجاد کرد (Starr, 2013a).

در سال ۱۰۱۷ میلادی، سلطان محمود سبکتگین، که از غزنی در شرق افغانستان حکومت می‌کرد، به کاث حمله کرد و آن را به قلمرو خود ضمیمه کرد. در نتیجه، بیرونی و حامی سابقش به غزنی منتقل شدند.

او بعدها به محمود و سپاهیانش پیوست؛ سپاهیانی که در فاصله سال‌های ۱۰۱۷ تا ۱۰۳۰ میلادی بخش‌های شمالی هند، یعنی پاکستان امروزی، را فتح کردند.

بیرونی در هر مکانی که حضور می‌یافت، اندازه‌گیری‌های دقیق نجومی انجام می‌داد. این اندازه‌گیری‌ها بعدها اهمیت زیادی پیدا کردند، زیرا او روش جدیدی برای اندازه‌گیری محیط زمین با استفاده از مثلثات کروی و قانون سینوس‌ها توسعه داد (Batchelor, 2015).

دوران حضور او در هند تنها از نظر نجوم و ریاضیات اهمیت نداشت؛ بیرونی در این دوره وارد یک تجربه عمیق فرهنگی نیز شد.

اندازه‌گیری کوه‌ها و فراتر از آن

دانشمند چندوجهی یونانی، اراتوستنِ کورنه (حدود ۲۷۶ تا ۱۹۴ پیش از میلاد)، نخستین کسی بود که با اندازه‌گیری سایه‌ها در دو مکان متفاوت، اندازه‌گیری زاویه‌ها و تعیین فاصله دقیق میان دو مکان، محیط زمین را تخمین زد. تخمین او شگفت‌انگیز بود و تنها حدود دو درصد با مقدار امروزی تفاوت داشت (Roller, 2010). طبیعتا او می‌دانست که زمین کروی است.

بیرونی نیز به‌طور مستقل روش متفاوتی را ابداع کرد. ابتدا کوهی را در نندانه، در پاکستان امروزی، انتخاب کرد که دشتی مسطح آن را احاطه کرده بود. او از روی دشت، با استفاده از اسطرلاب، زاویه میان افق و قله کوه را اندازه گرفت.

سپس به نقطه دومی رفت که فاصله آن از نقطه نخست با دقت اندازه‌گیری شده بود و بار دیگر زاویه دید به قله کوه را اندازه گرفت.

پس از آن از کوه بالا رفت و زاویه میان قله و افق را اندازه گرفت. او با استفاده از این چهار عدد و محاسبات مثلثاتی بسیار هوشمندانه، محیط زمین را محاسبه کرد؛ مقداری که به مقدار به‌دست‌آمده توسط اراتوستن بسیار نزدیک بود (Batchelor, 2015).

هند

پس از حدود ۱۳ سال پژوهش، از ۱۰۱۷ تا ۱۰۳۰ میلادی، بیرونی کتاب الهند (Kitab al-Hind) یا کتاب هند را منتشر کرد؛ پژوهشی بزرگ در زمینه فرهنگ، ادیان، علوم و فلسفه هند.

او مطالعات خود درباره هند را با آموختن زبان سانسکریت آغاز کرد و سپس آثار مختلفی را درباره جنبه‌های گوناگون شبه‌قاره مطالعه کرد.

او علاوه بر مطالعه پورانه‌های هند (Puranas)، منابع ثانویه را نیز بررسی کرد و با برهمنان و یوگی‌ها به گفت‌وگو پرداخت.

اگرچه بیرونی با خصومت‌هایی نسبت به مسلمانان در هند مواجه شد، توضیح داد که این خصومت احتمالاً ناشی از آن بود که مسلمانان بارها به هند حمله کرده بودند.

از این نظر، او یکی از اصول مهم انسان‌شناسی مدرن را به کار گرفت: «شرح بدون داوری».

کتاب الهند قرن‌ها از زمان خود جلوتر بود و به همین دلیل برخی پژوهشگران بیرونی را نخستین انسان‌شناس جهان نامیده‌اند (Ahmed, 1984).

«رساله‌ای درباره نسبت چگالی فلزات و گوهرها»

همانند بسیاری از نویسندگان آن دوره، بیرونی هنگام توصیف گوهرها و سنگ‌های دیگر، از اشعار و توصیف شاعران درباره آن‌ها و همچنین کاربردهای پزشکی‌شان نقل قول می‌کرد. او همچنین منابع و خاستگاه سنگ‌ها را شرح می‌داد.

اما جایی که بیرونی از سنت‌های پیشین فاصله می‌گیرد، آزمایش مستقیم ویژگی‌های گوهرها است.

برای مثال، تحلیل او از وزن مخصوص گوهرها را در نظر بگیرید. بسیاری از دانشمندان پیش از او متوجه شده بودند که برخی گوهرها از برخی دیگر «سنگین‌تر» هستند، اما بیرونی روش‌هایی برای اندازه‌گیری واقعی این ویژگی توسعه داد که نه‌تنها بر وزن‌کشی هیدروستاتیک، بلکه بر حجم سیالات نیز مبتنی بود و حتی کتابی کامل درباره این موضوع نوشت.

در کتاب Maqālah fī al-nisab allatī bayn al-filizzāt wa al-jawāhir fī al-ḥajm یا «رساله درباره نسبت چگالی فلزات و گوهرها»، که تنها یک نسخه خطی از آن در دانشگاه سنت‌جوزف بیروت باقی مانده است (Ansari, 1975)، بیرونی ظرفی منحصربه‌فرد را توصیف کرد که می‌توانست وزن مخصوص یک گوهر را اندازه‌گیری کند.

او با استفاده از این ابزار توانست اسپینل را از کوراندوم (یاقوت‌ها و سفایرها) جدا کند؛ آن هم حدود ۸۰۰ سال پیش از آنکه گریویل (۱۷۹۸) و بورنون (۱۷۹۸) گونه کانی کوراندوم را به‌طور رسمی تعریف کنند.

محققان گوهرشناسی می‌گویند تا جایی که می‌دانند، هیچ نویسنده‌ای درباره سنگ‌های قیمتی، پیش از Boetius de Boodt در سال ۱۶۰۹ — که مقیاس پنج‌درجه‌ای سختی را معرفی کرد — اندازه‌گیری مستقیم انجام نداده بود.

به‌وضوح می‌توان دید که او کوراندوم (saphir/rubis) را از اسپینل (spinelle rubis balais) و بسیاری از گوهرهای دیگر به‌درستی تفکیک کرده است. تمام مقادیر به‌دست‌آمده توسط بیرونی به‌طرز چشمگیری به مقادیر امروزی نزدیک‌اند. در واقع، اندازه‌گیری‌های او یکی از نخستین — و شاید نخستین — نمونه‌های مرتب‌سازی گوهرها بر اساس یک ویژگی است که به‌صورت ریاضی اندازه‌گیری شده است.

خازنیِ مرو، پس از بیرونی، حدود سال‌های ۱۱۲۱ تا ۱۱۲۲ میلادی ترازوی مشهور خود، ترازوی حکمت (Balance of Wisdom)، را ساخت (شکل بالا).

این ابزار اندازه‌گیری‌های دقیق‌تری ارائه می‌کرد و به او اجازه می‌داد مقادیر بیرونی را اندکی اصلاح کند. علاوه بر این، پس از کالیبراسیون مناسب، می‌توانست وزن مخصوص تقریبا هر عنصری، از جمله طلا و نقره، را محاسبه کند.

با مجموعه‌ای دیگر از محاسبات هوشمندانه، حتی می‌شد درصد دقیق هر عنصر موجود در یک آلیاژ را نیز تعیین کرد (Yassi & Yassi, 2021).

جامع‌ترین کتاب در شناخت گوهرها (الجماهر فی الجواهر)

در زمینه گوهرشناسی و کانی‌شناسی، شاهکار آثار بیرونی الجماهر فی الجواهر یا «جامع‌ترین کتاب در شناخت گوهرها» بود.

خوشبختانه این کتاب از بین نرفته است و حکیم محمد سعید، مورخ برجسته پاکستانی، ترجمه انگلیسی بسیار خوبی از آن تهیه کرده است.

این اثر، رساله‌ای بیش از ۲۰۰ صفحه درباره گوهرهاست که بیش از هزار سال پیش نوشته شده و سعید نیز یادداشت‌ها و ارجاعات فراوانی به آن افزوده است. بااین‌حال، این کتاب شگفت‌انگیز تقریبا در جهان گوهرشناسی ناشناخته است.
بحثی که در ادامه می‌آید عمدتا بر اساس ترجمه سعید است (Said, 1989).

بیرونی اطلاعات را به‌صورت نظام‌مند از تمام منابع قابل‌دسترسی گردآوری کرد. مهم‌ترین این منابع، دو کتاب درباره سنگ‌های قیمتی نوشته ابویوسف یعقوب بن اسحاق کندی (۸۰۱–۸۷۳ میلادی) بودند.

کندی نیز مانند بیرونی دانشمندی چندوجهی بود و درباره فلسفه، ریاضیات، نجوم، اپتیک، پزشکی و داروشناسی و موضوعات متعدد دیگری نوشته بود. او که به «فیلسوف اعراب» شهرت داشت، در معرفی فلسفه یونان، به‌ویژه اندیشه‌های ارسطو و افلاطون، به جهان اسلام نقش مهمی ایفا کرد. متأسفانه کتاب‌های کندی درباره گوهرها باقی نمانده‌اند و اطلاعات ما درباره آن‌ها تنها از طریق اشاره‌های نویسندگان دیگر، مانند بیرونی، به دست آمده است.

بیرونی همچنین بارها از استاد خود، ابونصر، نقل قول می‌کند؛ اگرچه خودش تصریح می‌کند که ابونصر عموماً از آموزه‌های کندی پیروی می‌کرد. کتاب با بخشی گسترده آغاز می‌شود که با ستایش خداوند و توضیح روش‌هایی که حاکمان برای پنهان کردن جواهرات خود به کار می‌بردند همراه است.

در این بخش، افکار فلسفی، تأکید بر اهمیت بهداشتی آب — همراه با مثالی نسبتا گرافیکی از نحوه تمیز کردن بدن گربه — چند حکایت و حتی توصیه‌هایی درباره روابط جنسی و پندهایی برای عروس‌های تازه‌ازدواج‌کرده نیز دیده می‌شود!

بیرونی در ساختاری منطقی، گیاهان را از جانوران و هر دو را از مواد سنگی جدا می‌کند.

اما هسته اصلی کتاب، بحث درباره گوهرهاست که به این ترتیب آمده است: یاقوت سرخ (jacinth)، الماس، امری (emery)، مروارید، صدف، زمرد، فیروزه، جزع (agate)، بریل، کوارتز بی‌رنگ شفاف، مرجان، نفریت و مجموعه‌ای از سنگ‌های دیگر. بخش پایانی کتاب نیز به کانی‌ها و فلزات اختصاص دارد.

چند نکته برجسته

هنگام مطالعه Kitāb al-Jamāhir با ذهنی بسیار تیز و همیشه پرسشگر مواجه می‌شویم؛ ذهنی که گاهی در برخورد با افراد یا دیدگاه‌هایی که با منطق و هوش او همخوانی نداشتند، به‌شدت انتقادی و حتی گزنده می‌شد.

اگرچه او از حمایت حامیان مالی برخوردار بود، حتی از انتقاد از خود حامیانش نیز ابایی نداشت. در ادامه چند نمونه از مطالب Kitāb al-Jamāhir آمده که با اندکی ویرایش از ترجمه سعید نقل شده‌اند، مگر آنکه خلاف آن ذکر شده باشد.

بیرونی درباره یشم (Yashm)

Yashm، که در منابع با یشم هتیان (Hetian yu)، یعنی نفریت ختن، مرتبط دانسته می‌شود، سنگی قیمتی است که از منطقه ختن استخراج می‌شود و در دره‌های مختلفی یافت می‌شود. از جمله دره فاش که بهترین انواع یشم سفید را تولید می‌کند و قره‌فاش که به انواع سیاه‌رنگ و مات آن شهرت دارد.

قطعات بزرگ یشم در گذشته برای پادشاهان کنار گذاشته می‌شد و قطعات کوچک‌تر به مردم عادی می‌رسید. ترک‌ها برای یشم ارزش زیادی قائل بودند و آن را حجر الغلبدی (hajar al-ghalbdi) می‌نامیدند. آنان از یشم برای تزئین زین، شمشیر و کمربند استفاده می‌کردند، زیرا معتقد بودند در نبرد از آنان محافظت می‌کند. یشم همچنین برای ساخت انگشتر و بست‌ها مورد استفاده قرار می‌گرفت.

نصر، یشم را سخت‌تر از فیروزه توصیف کرده است؛ سنگی با رنگ شیری که سیلاب‌ها آن را به دره سو در ترکستان منتقل می‌کردند و برای تراش آن از الماس استفاده می‌شد.

برخی باور داشتند یشم از چشم‌زخم جلوگیری می‌کند و آثار صاعقه را کاهش می‌دهد؛ هرچند شکاکان اشاره می‌کردند که آینه‌های آهنی نیز ویژگی‌های مشابهی نشان می‌دهند، بدون آنکه بتوانند صاعقه را دور کنند.

در متون پزشکی از سنگ مرتبط دیگری به نام Yashb نیز یاد شده است که برای بیماری‌های معده به کار می‌رفت و برای تسکین بیماری آن را به گردن می‌آویختند. جالینوس روی یشم آزمایش‌هایی انجام داد و فواید آن را برای درد معده تأیید کرد، به‌ویژه زمانی که نقش مار پیتون روی آن حک شده بود.

ابن مساح به تفاوت‌های رنگ و بافت آن اشاره کرده و آن را از سنگ‌های مشابه مانند Bash، گونه‌ای نرم‌تر که گاهی با یشم اشتباه گرفته می‌شد، متمایز کرده است. با وجود تفاوت‌های منطقه‌ای در نام‌گذاری — مانند Yashb در ترمذ و Alshab در بخارا — این سنگ همچنان به‌طور گسترده دارای خواص درمانی و محافظتی تلقی می‌شد.

در برخی موارد، یاقوت سرخ و اسپینل قرمز می‌توانند به شکلی فریبنده شبیه یکدیگر باشند؛ از آنجا که این دو کانی از نظر سختی و وزن مخصوص ظاهری شباهت دارند، یاقوت و اسپینل اغلب با یکدیگر اشتباه گرفته می‌شدند. در واقع، تا سال ۱۷۹۸ بود که کانی‌شناسان اروپایی، کنت دو بورنون و چارلز گریویل، گونه کانی‌شناختی کوراندوم را به‌طور رسمی تعریف کردند.

اما بیرونی حدود ۸۰۰ سال پیش‌تر، یاقوت (yāqūt؛ ياقوت) را از اسپینل (lāl؛ لعل؛ یاقوت بالاس) بر اساس تفاوت اندک در وزن مخصوص از یکدیگر جدا کرده بود.

Benfeghoul (2022) می‌گوید نخستین بار تصور می‌شد عینک در حدود سال ۱۲۸۵ میلادی در ایتالیا اختراع شده است، اما اشاره می‌کند که بیرونی تقریبا ۳۰۰ سال پیش از آن، از ابزاری بزرگ‌نمایی ساخته‌شده از «یاقوت» توصیف کرده بود:

بیرونی درباره شبق (Sabaj) — جت (قیر طبیعی) یا ابسیدین؟

شبق (Sabaj): در شمار سنگ‌هایی که ارزش قیمتی دارند قرار نمی‌گیرد. در واقع مهره‌های آن چنان بی‌ارزش‌اند که از گردن الاغ‌ها آویخته می‌شوند.

درباره رنگ یاقوت

درباره رنگ اناری‌شکل یاقوت گفته شده است که اگر خون سرخ و روشن روی قطعه‌ای نقره‌ای تمیز پاشیده و پخش شود، رنگ حاصل شبیه رنگ یاقوت اناری خواهد بود. خون سرخ و روشن، خونی است که معتدل و سالم باشد و در رگ‌ها جریان داشته باشد. خون بطن راست قلب سرخ‌رنگ است.

این نشان می‌دهد که بیرونی در توصیف رنگ چقدر دقیق بوده است؛ برای او کافی نبود که رنگ یاقوت را صرفا «قرمز خونی» بنامد، بلکه حتی بطن قلبی را که این خون از آن منشا می‌گیرد مشخص می‌کرد.

با وجود این، بیرونی هنگام بحث‌های علمی همیشه خشک و جدی نبود و گاهی با شوخ‌طبعی فضای متن را تغییر می‌داد. برای مثال، درباره تاجر مروارید، ابن جساس، چنین می‌نویسد:

نظر او درباره جواهرفروشان نیز به همان اندازه طنزآمیز است؛ چیزی که هر گوهرشناسی می‌تواند آن را درک کند:

دیدگاه ابوریحان بیرونی درباره بهسازی حرارتی یاقوت

به‌طور معمول تصور می‌شود که شناخت بهسازی حرارتی گوهرهای کوراندوم در اواخر قرن بیستم شکل گرفته است.

در سال ۱۹۶۶، رابرت کرونینگزشیلد از مؤسسه GIA فلورسانس آبی گچی‌شکل خاصی را در یک سفایر سریلانکایی مشاهده کرد. این نخستین نشانه از حرارت‌دهی سفایر گِودا (geuda) سریلانکا بود، اما تقریبا یک دهه طول کشید تا مشخص شود این پدیده ناشی از بهسازی حرارتی است.

این فرایند به دماهای بالاتر از ۱۳۵۰ درجه سانتی‌گراد نیاز دارد، زیرا برای حل شدن اینکلوژن‌های میکروسکوپی TiO₂ در ساختار بلور، چنین دماهایی لازم است.

اما بهسازی حرارتی یاقوت سرخ دست‌کم تا اواسط قرن یازدهم میلادی شناخته شده بود. بیرونی در کتاب الجماهر فی الجواهر که بین سال‌های ۱۰۴۰ تا ۱۰۴۸ میلادی نوشته شده است (Said, 1989)، از کندی نقل قول می‌کند که فرایند زیر را شرح داده است:

هدف این بهسازی حرارتی، حذف رنگ تیره و نواحی تیره در یاقوت‌های سرخ سریلانکا است.

کندی فرایند حرارتی را در کوره‌ای توصیف می‌کند که برای ذوب ۵۰ مثقال طلا، معادل ۲۱۲ گرم، طراحی شده بود. از این موضوع می‌دانیم که دما در محدوده حدود ۱۱۰۰ درجه سانتی‌گراد بوده است، زیرا نقطه ذوب طلا ۱۰۶۴ درجه سانتی‌گراد است. او همچنین اشاره می‌کند که فرایند بین ۱ تا ۲۴ ساعت ادامه داشته است.

فرایندی که بیرونی توصیف می‌کند، حدود ۲۰۰ سال بعد توسط تفّاشی (al-Tifāshī) نیز شرح داده شد (Huda, 1998) و امروزه نیز اغلب برای بهبود رنگ یاقوت‌هایی که مقدار نسبتا کمی آهن و تیتانیوم دارند استفاده می‌شود.

رنگ تیره ناشی از وجود مؤلفه‌ای اندک از رنگ آبی است که به حضور غلظت پایینی از کروموفور Fe²⁺–Ti⁴⁺ مربوط می‌شود.

حرارت دادن در محدوده ۹۰۰ تا ۱۱۰۰ درجه سانتی‌گراد در هوا یا اکسیژن می‌تواند بخشی از Fe²⁺ را به Fe³⁺ اکسید کند و در نتیجه مقدار کروموفور Fe²⁺–Ti⁴⁺ کاهش یابد.

انجام فرایند در این دمای نسبتاً پایین مانع از حل شدن مقدار بیشتری از TiO₂ در بلور یاقوت سرخ می‌شود و بنابراین از کاهش بیشتر Fe³⁺ به Fe²⁺ جلوگیری می‌کند.

سنگ‌ها در هوا تا دمای ۱۱۰۰ درجه سانتی‌گراد و به مدت ۲۰ ساعت حرارت داده شدند. این فرایند تنها با کاهش غلظت جفت‌های Fe²⁺–Ti⁴⁺ به میزان چند ppma (قسمت در میلیون اتمی)، به‌طور چشمگیری ارزش این یاقوت‌ها را افزایش داده و نواحی آبی‌رنگ را از بین برده است.

این بهسازی حرارتی تنها روش بهسازی گوهرها نبود که بیرونی به آن اشاره کرده است. او همچنین توضیحی بسیار دقیق درباره روش‌های بهسازی مروارید و شبه گوهرها ارائه کرده است (Sersen, 1991).

اینکه چنین فرایندی در قرن نهم به‌سادگی قابل انجام بوده، به این دلیل است که دمای موردنیاز آن، همان‌طور که گفته شد، بسیار پایین‌تر از دمای لازم برای تبدیل سفایر بی‌رنگ یا کم‌رنگ به سفایر آبی مطلوب بود. در واقع مشخص نیست بهسازی حرارتی یاقوت دقیقا چه زمانی برای نخستین بار کشف شد.

Cassius-Duranton (2025) ترجمه Finot از اشاره موجود در متن سانسکریت Ratnaparikscha در اثر Arthashastra نوشته Kautilya، مربوط به سال‌های ۳۲۳ تا ۲۹۹ پیش از میلاد، را نقل می‌کند:

این ممنوعیت در مورد حرارت دادن گوهرها همگانی نبود، زیرا در آن دوران حرارت دادن انواع مختلف گوهرها شناخته شده بود و عقیق تنها یکی از آن‌ها بود. پلینی بزرگ نیز مشهور است که درباره تقلب در گوهرها گفته است:

بیرونی هنگام توصیف این فرایند حرارتی، به شرح کندی از آن که حدود دو قرن پیش‌تر نوشته شده بود، اشاره و از آن نقل قول می‌کند.

ابویوسف کندی دو کتاب درباره موضوعات کانی‌شناختی نوشته بود، اما هیچ‌کدام تا امروز باقی نمانده‌اند. با این‌حال، بیرونی در قرن یازدهم مستقیما از کتاب قرن نهم کَندی نقل قول کرده است.

بنابراین مشخص نیست حرارت دادن یاقوت برای بهبود رنگ آن از چه زمانی آغاز شده است. همانند امروز، احتمالا این دانش از مشتریان پنهان نگه داشته می‌شد.

آنچه در این تاریخ به‌خصوص جالب است، این واقعیت است که گوهرشناسی یکی از محورهای اصلی فعالیت دو دانشمند چندوجهی بزرگ آن دوره بوده است. هر دو پژوهش‌های گسترده‌ای در این زمینه انجام دادند و هر دو کتاب‌های مهمی درباره کار خود نوشتند.

مطلب تکمیلی: پرسش‌های ناخوشایند

انسان‌ها سابقه‌ای طولانی در مجازات کسانی دارند که سؤال‌های «ناخوشایند» می‌پرسند.

۲۵۰۰ سال پیش در یونان، آناکساگوراس به جرم اینکه پیشنهاد کرده بود خورشید و ماه خدا نیستند، بلکه سنگ‌اند، دستگیر و تبعید شد. امروزه یکی از دهانه‌های ماه به افتخار او نام‌گذاری شده است (Warmflash, 2019).

در ایتالیا، جوردانو برونو در سال ۱۶۰۰ به دلیل بدعت‌های الهیاتی اعدام شد؛ از جمله رد آموزه‌های کلیسای کاتولیک، باور به جهان بی‌نهایت، اعتقاد به اینکه ستارگان خورشیدهای دوردستی با سیارات خود هستند، امکان وجود حیات در سیارات دیگر و تناسخ روح.

گالیله گالیله نیز به دلیل حمایت از خورشیدمرکزی، یعنی باور به گردش زمین به دور خورشید، تا زمان مرگش در سال ۱۶۴۲ در حصر خانگی قرار گرفت.

ما همچنین سابقه‌ای طولانی در نابود کردن کتاب‌ها داریم، زیرا کتاب‌ها توانایی طرح پرسش‌های ناخوشایند را دارند. Casson (2001) ماجرای نابودی کتابخانه سراپیوم در اسکندریه را در سال ۶۴۲ میلادی چنین نقل می‌کند:

بااین‌حال، ممکن است کتابخانه از نابودی جان سالم به در برده و هنگام تسلیم اسکندریه به اعراب در سال ۶۴۲ همچنان وجود داشته باشد، اگر بتوانیم داستان جالبی را که در منابع عربی حفظ شده باور کنیم.

بر اساس این داستان، دانشمندی یونانی که دوست فرمانده سپاهی بود که شهر را فتح کرده بود، از او کتابخانه را به‌عنوان هدیه درخواست کرد. فرمانده با احتیاط موضوع را با حاکم خود در میان گذاشت و چنین پاسخی دریافت کرد: «اگر این نوشته‌های یونانی با کتاب خدا موافق‌اند، بی‌فایده‌اند و نیازی به حفظ آن‌ها نیست؛ و اگر با آن مخالف‌اند، زیان‌بارند و باید نابود شوند.»

و چنین شد. کتاب‌ها را برای سوخت به حمام‌های شهر تحویل دادند و طبق این داستان، کتاب‌ها سوخت موردنیاز کوره‌های هر چهار هزار حمام شهر را به مدت شش ماه تأمین کردند.

بیرونی در سال ۱۰۴۸ میلادی در غزنی افغانستان، در سن ۷۷ سالگی درگذشت. مقبره او که در زلزله سال ۱۹۷۴ به‌شدت آسیب دیده بود، بازسازی شد. در ماه مه ۲۰۱۹، طالبان تلاش کردند آن را تخریب کنند، اما گزارش شده است که بار دیگر در حال مرمت است (Starr, 2023).

امروزه در سراسر جهان اسلام دانشگاه‌ها و مدارس متعددی به افتخار بیرونی نامگذاری شده‌اند. یکی از آن‌ها دانشگاه البیرونی در افغانستان است. این دانشگاه در سال ۱۹۹۸، در دوره حکومت طالبان، افتتاح شد؛ واقعیتی که نمونه‌ای از آن جمله مشهور منسوب به طنزپرداز آمریکایی، مارک تواین، است:

تاریخ خودش را تکرار نمی‌کند… اما اغلب قافیه‌اش را تکرار می‌کند.

آیا او GGOAT بود؟ (Greatest Gemmologist of All Time — بزرگ‌ترین گوهرشناس تمام دوران)

ما مطمئنیم که خودش از شنیدن چنین ادعایی می‌خندید. زیرا سخنان خودش دقیقا توضیح می‌دهد که چه کاری انجام داده است: