کهربا چیست؟ خواص کهربا و تشخیص کهربای اصل

کهربا (Amber) ماده‌ای طبیعی، آلی و معمولاً شفاف با سختی 2 تا 2.5 است که از فسیل‌شدن صمغ طبیعی گیاهان ایجاد می‌شود. نام آن از واژه‌ای عربی به نام «عنبر» (Ambar) گرفته شده است؛ عنبر ماده‌ای رنگی و مومی‌شکل است که از عنبر ماهی جدا می‌شد. در گذشته از خواص کهربا در پزشکی و به‌عنوان مرهم زخم استفاده می‌شد.

آنچه در این مقاله می‌آموزیم: کهربا چگونه تشکیل می‌شود؟ مشخصات آن چیست و در کجا یافت می‌شود؟ روش تشخیص کهربای اصل از بدل چگونه است؟ قیمت کهربای اصل چقدر است؟ دیرینه‌شناسی و کاربرد این رزین طبیعی در هنر و جواهرات چیست؟ خواص کهربا چیست؟ پس با سنگ‌شناس همراه باشید تا پاسخ این پرسش‌ها را بیابیم.

کهربا چیست؟

کهربا (Amber) ماده‌ای آلی و در واقع نوعی صمغ یا رزین فسیل‌شده‌ی درختان است که فرایند تشکیل آن می‌تواند به میلیون‌ها سال پیش بازگردد. پلیمریزاسیون (Polymerization) مولکولی در دما و فشار زیاد ناشی از رسوبات بالایی، صمغ گیاهی را به نوعی شیره‌ی گیاهی به نام کوپال (Copal) یا کهربای نارس تبدیل می‌کند. ترپن‌ها (Terpenes) هیدروکربن‌هایی هستند که برخی گیاهان، به‌ویژه مخروط‌داران، تولید می‌کنند. این هیدروکربن‌ها در دما و فشار ثابت خارج می‌شوند و کهربا نیز به همین ترتیب پدید می‌آید. در این مرحله، بقایای حشرات، جانوران و گیاهان ممکن است هنگام تشکیل کهربا درون آن گیر بیفتند.

کهربا گوهری ارگانیک و آلی است و به عبارتی، محصول فرایندهای بیولوژیکی موجودات زنده است. این ماده برای فسیل‌شدن وارد چرخه‌ای از اکسیداسیون تصاعدی می‌شود؛ در این چرخه، مواد آلی تشکیل‌دهنده‌ی آن درگیر ترکیب‌شدن با اکسیژن و پلیمریزاسیون (واکنشی تکمیلی) می‌شوند. در این مرحله دو یا چند مولکول با یکدیگر ترکیب می‌شوند و هیدروکربن اکسیژن‌دار تولید می‌کنند که از اتم‌های کربن، هیدروژن و اکسیژن همان مواد آلی اولیه ساخته شده است.

کهربا چگونه به وجود می‌آید؟

رزین یک هیدروکربن آلی آمورف (بی‌شکل) و نیمه‌جامد است که همه‌ی گیاهان ترشح می‌کنند. کهربا زمانی تشکیل می‌شود که رزین درختان خاصی به‌مرور زمان سخت و فسیل شود. رزین ابتدا با از دست دادن اجزای فرار، مانند الکل و گریس، سخت می‌شود و به کوپال تبدیل می‌شود؛ سپس فرارزدایی در طول دفن‌شدن در رسوبات، آن را به کهربا تبدیل می‌کند.

هر رزین درختی نمی‌تواند به کهربا تبدیل شود. به‌طور کلی، رزین‌هایی که به کهربا فسیل می‌شوند، از درختان خانواده‌های مطبق‌کاجیان (Araucariaceae، تیره‌ای از مخروط‌داران است که درختانی بلند با شاخه‌بندی منظم و اغلب فراهم هستند)، باقلاییان (Fabaceae که معمولاً به‌عنوان خانواده‌ی حبوبات شناخته می‌شود) و سرویان (Cupressaceae) ترشح می‌شوند. در مقابل، درختان خانواده‌ی Pinaceae (یعنی خانواده‌ی کاج) معمولاً با کوپال مرتبط‌اند و رزینی که به کهربای فسیلی بالغ منجر شود تولید نمی‌کنند.

برای تبدیل‌شدن به کهربا، رزین باید حاوی ماکرومولکولی به نام دی‌ترپن باشد؛ دی‌ترپن نوعی هیدروکربن است که بخشی از رزین طبیعی را تشکیل می‌دهد. اسید اوزیک، یک دی‌ترپنوئید، جزء اصلی رزین‌های تولیدشده توسط گیاهان خانواده‌ی باقلاییان است. کوپال کلمبیا، تانزانیا و ماداگاسکار و همچنین کهربای جمهوری دومینیکن از درختان متعلق به همین خانواده سرچشمه می‌گیرد.

در مقابل، اسید کومونیک جزء اصلی رزین درختان خانواده‌ی مطبق‌کاجیان است که ممکن است کهربای بالتیک و اوکراینی تولید کند. پلیمریزاسیون مولکول‌های هیدروکربن آلی (که هر کدام «اسکلت» مشابهی از اتم‌های کربن دارند) رزین را به کوپال تغییر می‌دهد و یک واکنش اتصال عرضی میان زنجیره‌های این هیدروکربن‌ها کهربا تولید می‌کند. در طبیعت، این واکنش اتصال عرضی پلیمری در دما و فشار بالا، در طی ته‌نشینی و دفن رسوبات آلی، بسیار آهسته پیش می‌رود. در واقع، میلیون‌ها سال طول می‌کشد تا این فرایند به نیمه‌ی راه برسد. این بدان معنی است که کوپال دست‌کم به بیش از یک میلیون سال زمان نیاز دارد تا به کهربا تبدیل شود. با این حال، می‌توان این واکنش‌ها را در آزمایشگاه با قرار دادن کوپال در معرض مجموعه‌ای جایگزین از پارامترهای فشار و دما، به‌طور قابل‌توجهی تسریع کرد.

مشخصات فیزیکی و اپتیکی کهربا چیست؟

کهربا دارای سختی 2 تا 2.5 در مقیاس موس است و وزن مخصوص آن 1.05 تا 1.09 و حداکثر 1.30 است؛ بنابراین بسیار سبک‌وزن است. رنگ خاکه‌ی کهربا سفید است. فرمول شیمیایی آن مخلوطی از رزین‌های مختلف است و تقریباً C10H16O است. کهربا کلیواژ ندارد؛ شکستگی آن صدفی است و نسبتاً شکننده است.

کهربا به‌دلیل تشکیل‌شدن از صمغ زلال و چسبناک درختان، غالباً در جنگل می‌تواند حاوی بقایای گیاهان و جانوران ریزی باشد که درون نوع شفاف آن به‌وضوح قابل مشاهده‌اند. این گوهر ساختاری یکنواخت دارد و از نظر کریستالی آمورف یا بی‌شکل است. همچنین سطح آن ناصاف و ترک‌دار است.

کهربا تا حدی قابل احتراق است و پس از صیقل‌خوردن، جلایی صمغی تا شیشه‌ای دارد. معمولاً اگر آن را با پارچه مالش دهید، به‌علت الکتریسیته‌ی ساکن، خاصیت جذب اجسام کوچکی مانند خرده‌کاغذ را پیدا می‌کند.

در جدول زیر مشخصات سنگ کهربا را می‌بینید:

انواع رنگ کهربا

کهربا به‌صورت مات تا شفاف و در رنگ‌های زرد روشن تا قهوه‌ای مایل به قرمز یا تیره، نارنجی، متمایل به سبز، تقریباً بی‌رنگ، سیاه، سفید شیری و آبی دیده می‌شود. در سواحل دریای بالتیک، انواع روشن‌تر آن یافت می‌شود. در بازارهای جهانی، نمونه‌های شفاف قرمزرنگ جزو گران‌ترین انواع کهربا به شمار می‌روند.

کهربا چندرنگی (Pleochroism) و پاشندگی نور (Dispersion) ندارد؛ ضریب شکست آن 1.54 است و می‌تواند زیر پرتو فرابنفش (UV) فلورسانس (Fluorescence) قوی با رنگ آبی مایل به سفید تا زرد مایل به سبز نشان دهد. اکسیداسیون ممکن است در طول زمان باعث تغییر رنگ کهربا شود. برش و صیقل‌دادن کهربا برای ساخت جواهرات، با حذف یا نازک‌کردن سطح بیرونی سخت‌تر آن، کهربا را مستعد اکسیداسیون می‌کند. کهربای شفاف زرد یا نارنجی می‌تواند به‌تدریج تیره شود و به قهوه‌ای مایل به قرمز و سرانجام سیاه برسد. رنگ کهربا را می‌توان با بهسازی حرارتی و رنگرزی تغییر داد.

آیا کهربای سیاه وجود دارد؟

در پاسخ باید گفت هم آری و هم نه. گفته می‌شد که کمتر از 15% از رنگ‌های کهربا تیره یا سیاه است، اما عده‌ای بر این باورند که کهربای سیاه‌رنگ وجود ندارد. توجه کنید که شبق یا سنگ جت (Jet) که با نام «کهربای سیاه» هم مشهور است، اصلاً کهربا نیست و «کهربای سیاه» صرفاً نامی تجاری برای شبق است. در واقع کهربا فقط از طریق فرایند کامل فسیل‌شدن پدید نمی‌آید، بلکه حاصل پلیمریزه‌شدن (Polymerized) رزین یا صمغ نیز هست. رنگ کهربا می‌تواند ناشی از ناخالصی‌ها یا اینکلوژن‌هایی (Inclusions) مانند شن و خاک و غیره باشد که هنگام تشکیل، درون صمغ قرار داشته‌اند. بنابراین اگر به یک کهربای سیاه نور بتابانید، احتمالاً خواهید دید که رنگ آن چیز دیگری است. به نظر من، کهربای سیاه می‌تواند نوعی از کهربای نارنجی، سرخ یا قهوه‌ای بسیار تیره باشد.

چرا دیرینه‌شناسی در کهربا اهمیت ویژه‌ای دارد؟

دانشمندان با بررسی فسیل‌های موجود در کهربا، از جمله حشرات، و سن آن‌ها در دوره‌های تاریخی مختلف می‌توانند به سیر تکامل آن‌ها پی ببرند. فرایند فسیل‌شدن جانور در کهربا یادآور شیوه‌ی مومیایی‌کردن مصریان باستان است. در حالت عادی، فسیل‌شدن جانوران موجب از بین رفتن بخش‌های نرم بدن آن‌ها می‌شود؛ در حالی که کهربا به‌صورت محیطی ایزوله و نرم به دور جانور می‌پیچد.

بدین ترتیب، کهربا می‌تواند در بازسازی اکوسیستم‌های قدیمی و ارگانیسم‌ها بسیار ارزشمند باشد؛ هرچند به‌دلیل ترکیب شیمیایی صمغ، کمک چندانی به شناسایی ارتباط فیلوژنتیک (Phylogenetic) آن با گیاه تولیدکننده‌ی صمغ نمی‌کند. اغلب کهرباهایی که امروزه یافت می‌شوند، مربوط به 30 تا 50 میلیون سال پیش، یعنی پس از انقراض دایناسورها در دوره‌ی ترشیاری، هستند.

موجوداتی که ممکن است درون صمغ کهربا محبوس شوند شامل عنکبوت و تارهای آن، برخی کرم‌ها، حشرات، میکروفسیل‌های دریایی، قورباغه‌ها و سخت‌پوستان، باکتری‌ها و آمیب‌ها، میوه‌ها، قطعات چوب یا گیاه گل، مو یا پر هستند که ممکن است قدمتی بیش از 130 میلیون سال داشته باشند. البته در بسیاری از موارد، مواد آلی اصلی از بین می‌روند و بقایا و حفرات مقاومی از جانور، مانند کیتین‌ها، باقی می‌ماند.

کهربا در چه مناطقی یافت می‌شود؟

کهربای بالتیک لهستان

بیشتر کهرباهایی که در اروپا یافت می‌شوند به فعالیت‌های یخچالی مربوط‌اند و در نتیجه به حوزه‌ی بالتیک، مانند لهستان، آلمان شرقی یا دانمارک، محدود می‌شوند. معادن شبه‌جزیره‌ی ساملند، از جمله معدن پالمنیکن واقع در سواحل بالتیک لهستان، یکی از مهم‌ترین مناطق ذخایر کهربا در جهان به شمار می‌روند و استخراج از آن‌ها به‌صورت روباز انجام می‌شود.

نهشته‌های رسوبی موسوم به «خاک آبی» متعلق به خلیج دانزیگر در شمال شرقی لهستان بسیار مشهورند. غالباً پس از طوفان‌های شدید، دریای بالتیک مقدار زیادی کهربا را همراه با امواج متلاطم به مناطق کم‌عمق می‌آورد؛ در این هنگام، افراد محلی برای شکار آن‌ها به ساحل می‌روند. ویدئوی زیر نحوه‌ی شکار کهربا در دریای بالتیک را نشان می‌دهد. (برای مشاهده، لطفاً از فیلترشکن استفاده کنید.)

https://www.youtube.com/watch?v=PT8ypkRsGkc

کهربای سیسیلی

در شبه‌جزیره‌ی سیسیل ایتالیا، کهربایی یافت می‌شود که سیمتیت (Simetite) خوانده می‌شود. این کهربا در گذشته از میان شکاف‌ها و سیلت‌های غنی از رس در حاشیه‌ی رودخانه‌ی «سیمتو سالتو» به دست می‌آمد. پس از پی بردن به اهمیت تجاری آن، برای رفع نیاز بازار بخشی از منابع آن از دریای بالتیک تهیه شد و اشتباهاً به کهربای سیسیلی مشهور است.

کهربای انگلستان

در جزیره‌ی وایت انگلستان، در میان رسوبات «ولدن»، قدیمی‌ترین حشرات جهان در فسیل‌های کهربا یافت می‌شود که متعلق به کرتاسه‌ی پیشین، یعنی 130 میلیون سال پیش، هستند. حتی در حومه‌ی «هاستینگ» رسوبات قدیمی‌تری وجود دارد، اما در کهربای آنجا جانوری یافت نشده است.

کهربای جمهوری دومینیکن

در این منطقه، جزیره‌ای به نام «هیسپانیولا» دارای معادنی است که تولیدکننده‌ی اصلی کهربا در آنجا به شمار می‌روند. کهرباهایی با وزن هشت کیلوگرم و با رنگ‌های قهوه‌ای تا زرد، قرمز و آبی وجود دارند. قیمت کهربای دومینیکن، بسته به اینکه یک هزارپا یا یک عنکبوت در آن باشد، می‌تواند بیش از 3 هزار پوند در هر گرم باشد.

کهربای فرانسه

یکی از مهم‌ترین یافته‌های کهربا در فرانسه، طی یک حفاری از رسوبات، 300 کیلوگرم کهربا متعلق به دوره‌ی ائوسن پیشین بوده است. بر اساس گزارش‌های موزه، گفته شده است که از ده هزار حشره‌ی موجود در این نمونه، حدود 200 نمونه از نظر علمی جدید بوده است.

کهربای برمه

کهربای این منطقه با نام تجاری برمیت (Burmite) مشهور است. بیشتر آن به چین صادر می‌شد و امروزه گفته شده است منابع آن تمام شده و در بازار نیز دیده نمی‌شود. رنگ نارنجی–قرمز تیره‌ی کهربای باکیفیت دره‌ی «هوکاوینگ» در برمه (میانمار)، که متعلق به دوره‌ی کرتاسه‌ی پیشین است، بسیار باارزش است.

کهربای آمریکای شمالی

در این ناحیه، مناطقی مانند «مدیسن هت» در آلبرتای کانادا، «سدرلیک» در ایالت مانیتوبا (که به‌تازگی زیر آب دریاچه‌ی یک سد فرو رفت) و «کلربورن» در ایالت آرکانزاس دارای کهرباهای مهمی به سن کرتاسه هستند؛ اما نوع موجود در دوره‌ی ترشیاری اهمیت اقتصادی چندانی ندارد. در مکزیک نیز نمونه‌های باکیفیتی وجود دارد، اما به‌دلیل هزینه‌ی بالای استخراج، کمتر مورد استفاده قرار گرفته‌اند. ذخایر دیگر کهربا که اهمیت کمتری دارند عبارت‌اند از ذخایر اسپانیا و رومانی؛ کهربای رومانی با نام رومانیت (Rumanite) شناخته می‌شود.

قیمت کهربا و تجارت آن

لهستان با 360 میلیون دلار، بزرگ‌ترین حجم صادرات کهربا را به خود اختصاص داده است؛ پس از آن لیتوانی و سپس روسیه قرار دارند که از لهستان و لیتوانی کهربا وارد می‌کند. به‌طور کلی، کهرباهای خوش‌رنگ و شفاف ارزش بالاتری دارند و کهربای بالتیک گران‌تر از کهربای دومینیکن است. قطعات حاوی حشره یا گیاه نسبت به قطعات پاک و بدون چنین اینکلوژن‌هایی قیمت بالاتری دارند. به‌عنوان مثال، کهربای تراش دامله بدون اینکلوژن حشره‌ها فقط چند دلار در هر قطعه قیمت دارد، در حالی که قطعاتی با نمونه‌های حشره یا گیاه که به‌راحتی قابل مشاهده یا کامل باشند، ممکن است صدها دلار به فروش برسند. کهربای شفاف ارزشمندتر از کهربای کدر است. در این میان، نمونه‌هایی که درونشان حشره یا جانوری مربوط به دوره‌های قدیمی‌تر وجود دارد گران‌بها هستند. بسته به کیفیت و نوع حشره، قیمت کهربای صیقل‌شده می‌تواند از چند دلار تا چندین هزار دلار به ازای هر گرم باشد. یک گردنبند کهربای اصل با 12 نگین می‌تواند تا 300 پوند ارزش داشته باشد؛ در صورت وجود حشرات، ارزش آن بسیار فراتر خواهد رفت.

اگرچه مصرف‌کنندگان بیشتر با کهربای زرد و طلایی آشنا هستند، این گوهر می‌تواند سفید، زرد و نارنجی تا قهوه‌ای مایل به قرمز باشد. کهربای مایل به قرمز از کهربای طلایی و به همین ترتیب از کهربای زرد ارزشمندتر است. به‌ندرت، فلورسانس قوی می‌تواند به کهربا ظاهری مایل به آبی یا سبز بدهد، اما اگر کهربا زیر نور خورشید نیز جذاب باشد، می‌تواند بسیار ارزشمند باشد. کهربا چگالی نسبی کمتری نسبت به آب نمک دارد؛ بنابراین حتی در اندازه‌های بزرگ می‌تواند بسیار سبک باشد. این ویژگی امکان استفاده از اندازه‌های نسبتاً بزرگ را در جواهرات کهربایی فراهم می‌کند.

در ویدئوی زیر نحوه‌ی قیمت‌گذاری کهربا را در بازار محلی برمه می‌آموزیم: (برای مشاهده از فیلترشکن استفاده کنید)

https://youtu.be/x0jx8tyAozo

بزرگ‌ترین کهربای یافت‌شده در جهان

بزرگ‌ترین کهربا، به وزن 50.4 کیلوگرم، در معدن زغال سوماترای اندونزی یافت شده است که متعلق به یک تاجر سنگاپوری است. قدمت آن به 15 میلیون سال پیش بازمی‌گردد. این کهربا زیر نور فرابنفش رنگ آبی و در نور معمولی چراغ‌قوه رنگ قرمز مایل به قهوه‌ای را منعکس می‌کند. این کهربا در سال 2017 در رکوردهای گینس ثبت شده است.

رکورد قبلی گینس متعلق به یک قطعه‌ی برش‌خورده‌ی کهربا به وزن 47.5 کیلوگرم و مربوط به 15 تا 25 میلیون سال پیش است که در سال 2014 در غرب سوماترای اندونزی یافت شد و امروزه در موزه‌ی شهر کپنهاگ دانمارک نگهداری می‌شود. گفته می‌شود سنگ اصلی بیش از 80 کیلوگرم بوده و این قطعه پس از پاک‌شدن گل‌ولای، برش داده و پولیش شده است.

کشف فسیل مار 99 میلیون‌ساله درون کهربا

https://youtu.be/ggIGZ4w0vTA

به‌تازگی نخستین فسیل بچه‌مار درون کهربا یافت شده است که مربوط به 99 میلیون سال پیش است و نشان می‌دهد عمر انسان روی کره‌ی زمین چقدر محدود است.

اغلب کهرباهای موجود در بازار بدلی هستند

در سال‌های اخیر، سنگ‌های مصنوعی بسیاری با شباهت نزدیک به نمونه‌ی طبیعی تولید شده‌اند و کهرباهای مصنوعی نیز به‌سرعت در حال تولید و فروش در بازارها هستند. روش‌های سنتی برای تشخیص کهربا کافی نیستند و هنگام خرید باید از فرد متخصص کمک بگیرید یا به صداقت فروشنده اعتماد کنید. بسیاری از آن‌ها، حتی در موزه‌ها، ممکن است نوع رایج آن، یعنی کوپال یا کهربای کم‌قدمت، باشند. احتمال اصل‌بودن کهرباهای قدمت‌دار بیشتر است.

متقلبان همیشه یک گام جلوتر هستند. معمولاً اطراف کهربای اصل را لایه‌ای روشن احاطه کرده است؛ در نوع بدل نیز ممکن است این ترفند را به کار ببرند. گاهی برخی ادعا می‌کنند که با بوییدن یا لمس‌کردن می‌توانند کهربای طبیعی را تشخیص دهند؛ اما به این روش‌ها نمی‌توان استناد کرد.

انواع کهربای مصنوعی و بدل

شناسایی کهربایی که روی گردنبند یا انگشتر سوار شده باشد، کار ساده‌ای نیست. از گذشته تاکنون از مواد مختلفی برای تولید کهربای بدل به‌جای انواع معروف آن استفاده شده است. برخی از آن‌ها عبارت‌اند از:

• کازئین: ماده‌ای خمیری‌شکل که اگر با آب و فرمالدهید ترکیب شود، ماده‌ای مایل به زرد و قابل برش تولید می‌شود. برای تشخیص آن باید بدانید که چگالی این ترکیب از کهربای اصل بیشتر است.
• باکلیت: این ماده «فنل فرمالدهید» یا «رزین فنولیک» است که از دوران پادشاهی ادوارد تا امروز به‌عنوان کهربا به کار رفته است. با تجزیه‌ی شیمیایی این ماده در جواهرات، به‌راحتی می‌توان آن را تشخیص داد.
• سلولوئید: این ماده‌ی سنتتیک شکل‌پذیر به «کهربای عتیقه» مشهور است و از ترکیب نیتروسلولز و کافور ساخته می‌شود؛ با مالیدن به اجسام، بوی خوشی به مشام می‌رسد. این ماده بسیار قابل اشتعال است و چگالی آن از کهربای اصل بالاتر است. به‌طور کلی تشخیص آن از کهربای اصل دشوار است و به آزمایشگاه و تجزیه‌ی شیمیایی نیاز دارد.
• کافور: این ماده‌ی آشنا از درخت کافور با نام علمی Cinnamomum camphora، گیاهی بومی خاور دور، به دست می‌آید.
• آبگینه یا شیشه: این ماده‌ی شیشه‌ای‌شکل نیز به‌جای نوع طبیعی فروخته می‌شود، اما تشخیص آن آسان است.

ویدئوی ساخت کهربای مصنوعی با رزین اپوکسی

https://youtu.be/FOiew_VJdhA

صمغ کوپال چیست؟

نام کوپال از واژه‌ی مکزیکی Copali به معنی «بخور» گرفته شده است و در آمریکای جنوبی کاربرد بخور دارد. این نوع صمغ در نیوزیلند از درختی به نام کائوری به دست می‌آید و می‌تواند مانند نوعی شبه‌رزین شبه‌فسیل، گیاهان یا جانورانی را درون خود داشته باشد؛ ممکن است هزاران سال از عمر آن گذشته باشد.

اساساً به کهربایی با قدمت کم یا کهربای جوان کوپال می‌گویند که قیمت آن ارزان‌تر از کهربا و تقریباً گرمی یک دلار یا بیشتر است. قدمت کوپال می‌تواند بین 50 تا 1.6 میلیون سال باشد. کهربا باید بیش از یک میلیون سال سن داشته باشد، در حالی که کوپال جوان‌تر است و اغلب حدود صد هزار سال سن دارد. در ژاپن و شرق آفریقا، گیاهی از جنس «هایمنیا» آن را تولید می‌کند. قیمت آن ارزان است و قیمت عمده‌ی آن کیلویی فقط 5 پوند است. کوپال می‌تواند حاوی فسیل حشراتی باشد که منقرض نشده‌اند (این یکی از روش‌های تخمین قدمت است).

پایداری کوپال شبیه کهربا است، اما اتر آن را نرم می‌کند. سطح آن نامنظم و بسیار متخلخل است (به‌راحتی زیر تیغه‌ی چاقو خرد می‌شود). گفته می‌شود هنگامی که کوپال در معرض نور و آفتاب قرار گیرد، ترک‌های عمیقی روی آن ایجاد می‌شود؛ در حالی که کهربا زیر نور و آفتاب ترک‌های سطحی برمی‌دارد. همچنین بوی آن در معرض سوزن داغ با بوی کهربا تفاوت‌هایی دارد.

روش‌هایی برای تشخیص کوپال از انواع کهربای اصل گفته شده است؛ مثلاً با آغشته‌کردن سطح آن به دی‌متوکسی‌اتان، اگر در اثر واکنش و حل‌شدن، مواد فرار از بین برود و جلای سطح چسبنده شود، آن نمونه کوپال یا البته نوع تقلبی است. سطح کهربا معمولاً چنین واکنشی نشان نمی‌دهد. از حلال استون نیز می‌توان استفاده کرد، اما برای آنکه واکنش مشخص شود، کوپال باید ماه‌ها در این ماده غوطه‌ور بماند. به‌هرحال این تست نیز امروزه چندان مؤثر نیست؛ زیرا کوپال‌ها را از طریق بهسازی سخت‌تر می‌کنند و بسیار شبیه کهربا می‌شوند. حتی سختی و میزان حلالیت آن مقاوم‌تر شده و دیگر به این راحتی نمی‌توان آن را از کهربا تشخیص داد. بهترین راه، آزمایش‌های پیشرفته‌ی طیف‌سنجی FTIR است.

انواع روش‌های بهسازی و تولید کهربای مصنوعی

بهسازی با حرارت‌دادن دقیق در روغن کلزا (Canola) می‌تواند کهربای کدر را تا حدودی شفاف کند. کهربای حاصل گاهی علائم دایره‌ای ترک‌مانندی به نام پولک خورشیدی (Sun Spangles) نشان می‌دهد. کهربای بدل یا مصنوعی از رزین یا ترکیب آن با پودر نمونه‌ی طبیعی یا بست وکس تولید می‌شود. بهترین نوع بست وکس در آمریکا و استرالیا تولید می‌شود. در دیگر روش‌های بهسازی، کهربای نارس یا کوپال را به رنگ‌های زرد مایل به قرمز رنگ می‌کنند تا شبیه کهربای قدیمی و باارزش شود.

در فرایندهای جدیدتر امروزی، قطعات کوچک و بی‌ارزش کهربای طبیعی را با حرارت 140 تا 250 درجه‌ی سانتی‌گراد ذوب می‌کنند و سپس در فشار 3000 اتمسفر به قطعات بزرگ‌تر پرس می‌کنند؛ در حین کار نیز می‌توانند از انواع حشرات یا گیاهان درون آن استفاده کنند. این نوع با نام آمروید (Ambroid) شناخته می‌شود.

بسیاری از تسبیح‌های امروزی که در بازار ایران دیده می‌شوند و با قیمت گزافی به‌عنوان کهربای بالتیک فروخته می‌شوند، در واقع ممکن است با مخلوط مواد رزین، شیشه‌ی زرد یا ذوب درست شده باشند. چه‌بسا تسبیحی که از کهربای اصل بالتیک و قدمت‌دار تراشیده شده است، تا ده میلیون تومان نیز ارزش داشته باشد.

روش تشخیص کهربای اصل از بدل

امروزه از رزین، پلی‌استر یا پلی‌استایرن برای تولید کهربای بدل استفاده می‌شود. حتی نوع فسیلی کهربای بدل نیز با قرار دادن انواع حشرات، از هزارپا گرفته تا مارمولک و عقرب، درون آن، برای فریب مشتریان ساده‌لوح به کار می‌رود. در واقع، فقط یک دیرینه‌شناس می‌تواند با بررسی اینکلوژن‌های این گوهر، سن آن حشره یا تطابق آن با حشرات امروزی را تشخیص دهد.

معمولاً مشخصات اپتیکی و فیزیکی کهربای مصنوعی بالاتر از کهربای اصل و طبیعی است. با استفاده از ابزارهای استاندارد گوهرشناسی، مانند طیف‌سنجی FTIR، می‌توان به این موارد پی برد. ضریب شکست نوع بدل بین 1.55 تا 1.60 است و غالباً وزن مخصوص آن‌ها سنگین‌تر است.

کهربای مصنوعی با مقداری حرارت، بوی تند پلاستیک را به مشام می‌رساند. پولک‌های خورشیدی اشکالی هذلولی‌شکل‌اند که در اثر آرایش حباب‌های گرم کهربا پدید آمده‌اند و در برخی نمونه‌ها اهمیت دارند.

تست اصل بودن کهربا

تست آب و نمک ارزان‌ترین و در دسترس‌ترین آزمایش برای تشخیص کهرباست. هرچند تجربه عامل مهمی برای شناسایی است، برای تشخیص مطمئن‌تر باید از آزمایش طیف‌سنجی و تعیین ضریب شکست استفاده کرد و وزن مخصوص دقیق آن را نیز با ترازویی با دقتی دست‌کم چهار صفر و کیت چگالی به دست آورد.

برای این کار ابتدا 12 گرم نمک را در 100 میلی‌لیتر آب بریزید و کاملاً حل کنید. از آنجا که چگالی کهربای اصل از چگالی محلول آب‌نمک پایین‌تر است، روی محلول شناور می‌ماند. البته کوپال نیز همین ویژگی را دارد و با این روش فقط می‌توان طبیعی‌بودن کهربا را در تمایز از مواد پلاستیکی دیگر نشان داد. توجه کنید که وزن مخصوص رزین مصنوعی بسیار نزدیک به کهربا است و در این تست نیز رزین مصنوعی احتمالاً همانند کهربای طبیعی رفتار می‌کند، زیرا شرایط کنترلی آزمایش چندان دقیق نیست.

نکاتی درباره نگهداری کهربا

اگر کهربایی از دوره‌ی کرتاسه داشته باشید، باید فرد خوش‌شانسی باشید. اما نگهداری از آن به‌دلیل سختی پایین آن اهمیت دارد. چون این نوع کهربا معمولاً ترک‌های فراوانی روی سطح خود دارد و اگر مدت طولانی در معرض هوا قرار گیرد، ترد و شکننده می‌شود. بهتر است فقط در گردنبند یا گوشواره از آن استفاده کنید. رنگ کهربا با گذر زمان، در اثر اکسیدشدن، می‌تواند تغییر کند. مثلاً رنگ‌های زرد یا نارنجی به‌مرور زمان ابتدا قرمز و سپس سیاه می‌شوند. کهربای سیسیل به‌دلیل رنگ‌های مختلفش گران‌بها است. رنگ قرمز تیره‌ی آن پایدار است، اما نوع آبی و کهربای سبز آن به‌مرور زمان از بین خواهد رفت و شاید تنها راه، ایجاد یک لایه رزین مصنوعی دور آن برای محافظت باشد.

کهربا را در تماس با مواد شیمیایی، پاک‌کننده‌ها و حرارت مستقیم، مانند نور خورشید، قرار ندهید. برای تمیزکردن آن بهتر است از آب ولرم، مسواک نرم و دستمال (برای خشک‌کردن) استفاده کنید و آن را در معرض امواج اولتراسونیک یا بخار مستقیم قرار ندهید.

کاربردهای شیمیایی کهربا

یونانیان باستان از کهربای زردرنگ برای تهیه‌ی روغن جلا استفاده می‌کردند؛ البته نمونه‌های باکیفیت در تزئینات و هنر به کار می‌رفتند. بیش از 90 درصد کهرباهای استخراجی در معدن پالمنیکن بالتیک مصارف شیمیایی دارند و از تقطیر آن‌ها رزین زرد یا قهوه‌ای، روغن و حدود دو درصد اسید برای پزشکی و تهیه‌ی مواد رنگی استفاده می‌شود.

کهربا و کاربرد آن در هنر

کاوش‌های باستانی نشان می‌دهند که انسان از کهربا به‌عنوان نوعی نماد و به‌دلیل رنگ جذاب و نرم‌بودن آن برای تراش، همانند شیئی تزئینی استفاده می‌کرد. در غارهای مسکونی باستانی در شمال و مرکز اروپا، مهره‌ها و طلسم‌هایی از جنس کهربا یافت شده است که مربوط به عصر پارینه‌سنگی‌اند. در هزاره‌ی دوم و عصر برنز از آن به‌عنوان پول رایج در معاملات استفاده می‌شد و انسان کوشید فنون تراش آن را ارتقا دهد. در آرامگاه‌های آشوری‌ها و بابلی‌ها نمونه‌های بسیاری از جواهرات و نقش‌برجسته‌های تزئینی روی گلدان‌ها و اشیا از جنس کهربا یافت شده است که نشان‌دهنده‌ی علاقه‌ی آن‌ها به این ماده بوده است.

تجارت کهربا در روم و یونان باستان اهمیت و رونق ویژه‌ای داشت. پس از تسلط قوم توتون بر دریای بالتیک، اهمیت آن دوچندان شد. در قرون وسطی بارهای بزرگی از این گوهر با کشتی به مکانی به نام «اتحادیه‌ی کهربا» فرستاده می‌شد و در آنجا برای مصارف مذهبی، صلیب، تسبیح و اشیای مقدس استفاده می‌شد؛ امروزه قطعات آن در موزه‌ها، گنجینه‌های کلیساها یا مجموعه‌های شخصی دیده می‌شود. در قرن‌های 18 و 19 از آن در ساخت اشیایی مانند پیپ یا نی سیگار استفاده می‌شد.

اتاق کهربا و تاریخچه‌ی آن

یکی از شاهکارهای هنری، اتاقی به مساحت 120 مترمربع از جنس کهربا است که در سال 1701 به دستور فردریک، شاه پروس، به‌عنوان اتاق پذیرایی در کاخ اصلی او در برلین ساخته شد. در سرتاسر این اتاق از صفحات چوب بلوط با 100 هزار قطعه‌ی برش‌خورده‌ی کهربا بر زمینه‌ای نقاشی‌شده از گل استفاده شده است. فردریک آن را برای بزرگداشت معاهده‌ای با تزار پطر اول به او هدیه داد. در سال 1755 اتاق کهربا به کاخ «اکاترینسکی» در اطراف سن‌پترزبورگ (لنینگراد) منتقل شد. روس‌ها که قصد داشتند آن را از ارتش هیتلر پنهان کنند، در این کار شکست خوردند و قطعات اثر به دست ارتش نازی‌ها به شهر کالینگراد منتقل شد.

در سال 1945، پس از بمباران این شهر توسط متفقین، طی یک فتنه‌ی بین‌المللی، مکان یا بقایای این گنجینه‌ی هنری هنوز به‌صورت یک راز باقی مانده است. گفتنی است که روس‌ها قبلاً نسخه‌ی کپی از این اتاق را ساخته بودند که هم‌اکنون در برنشتاین سن‌پترزبورگ روسیه وجود دارد.

خواص درمانی کهربا

یکی از نخستین کاربردهای کهربا، استفاده از آن به‌عنوان بخور و در مصارف پزشکی بوده است. در گذشته هرگز از کهربا به‌صورت افسانه یاد نشده است؛ بلکه اسناد و مدارک نشان می‌دهد که مردم از آن به‌عنوان گوهری درمانی یاد کرده‌اند. «کاملوس لئوناردوس» در سال 1502 میلادی در بخش پزشکی کتاب خود می‌نویسد:

کهربا از مبتلا شدن به اسهال جلوگیری کرده و درمانی برای مشکلات گلو است. این گوهر ضدسم بوده و حشرات موذی را نیز فراری می‌دهد؛ همچنین دندان لق را سفت می‌کند. کاملوس لئوناردوس

در طول تاریخ، پزشکانی مانند «جان کوک» از خواص درمانی کهربا برای اختلالات مغزی و بهبود خونریزی یاد کرده‌اند. در گذشته تصور می‌شد اگر مردی کهربا را روی سینه‌ی همسرش در خواب قرار دهد، او را وادار به اعتراف به اعمالش خواهد کرد.

خواص کهربا در منابع کهن ایرانی

در کانی‌شناسی ایران قدیم، ص 235، آمده است که «زن چون فرزند او از شکم بیفتد و نماند، سه مثقال کهربا بر بازوی او بندند، ایمن گردد و بچه بماند. اگر آن را به گردن کسی بندند که وی را علت یرقان بود، علت زردی از وی نازل گردد.»

مزاج آن گرم و خشک است و ادرار حیض را باز دارد و به طریقی که به رحم رسانیدن و نزف ریزش خون را از جمله جراحات باز دارد. جواهرنامه 226

همچنین در کتاب قانون در طب از خواص کهربا آمده است که «خونریزی از هرجای باشد بند آورد. از آن بر ورم بندند سودمند است و خون دماغ بند آورد. نیم مثقال کهربا را با آب سرد بخورند، تپش قلب آرام بخشد. بند آورنده‌ی استفراغ است، مواد بد را از معده دور می‌سازد. خونریزی زهدان و پیزی راست‌روده را قطع کند. بی‌اشتهایی را از بین می‌برد.»

خواص کهربا از نظر روحی‌روانی

از خواص کهربا در حوزه‌ی احساسی می‌توان به کمک‌کردن به شخص برای رهاکردن ترس ناشی از قضاوت و کشمکش درونی و یافتن آزادی درونی اشاره کرد. این گوهر ما را به سوی گرما سوق می‌دهد، زیرا انرژی خورشیدی دارد و نیروی حیات را افزایش می‌دهد. کهربا به‌دلیل رنگ زرد خود، چاکرای سوم (ناف) را تحت تأثیر قرار می‌دهد. برای افزایش این انرژی می‌توان کهربا را با ساوریت، یاقوت زرد و مولداویت ترکیب کرد.