گوهر شناسی و سنگ شناسی
جید، جیدیت و فی‌تسوی (Fei Cui): ماجرای نام‌گذاری یک گوهر
پژوهش‌های تازه نشان می‌دهد گوهری که در سراسر جهان غیرچینی با نام «جیدیت» (Jadeite) شناخته می‌شود، در واقع یک کانی منفرد نیست؛ «سنگی» (Rock) است که از سه جزء کانی اصلی ساخته شده: جیدیت، امفاسیت (Omphacite) و کزموکلر (Kosmochlor). این سه کانی در یک تجمع زیرمیکروسکوپی (Submicroscopic aggregate) و با دانه‌هایی چنان ریز کنار هم رشد می‌کنند که ابزارهای معمول آزمایشگاهی به‌آسانی نمی‌توانند ترکیب واقعی سنگ را تعیین کنند.
به همین دلیل، بازار گوهر چین برای همه‌ی جیدهای پیروکسن از اصطلاح سنتی «فی‌تسوی» (Fěi cuì – 翡翠) استفاده می‌کند. لوتوس جمولوجی (Lotus Gemology) نیز از ۱ ژوئیه ۲۰۲۳ همین راه را در پیش گرفته و به‌جای نام‌های جیدیت، امفاسیت و کزموکلر، اصطلاح «فی‌تسوی» را که از نظر علمی دقیق‌تر است در گزارش‌های خود به کار می‌برد.
در ادامه، نخست به پرسش‌های رایج درباره‌ی این تغییر نام پاسخ می‌دهیم و سپس سراغ ریشه‌ی ماجرا می‌رویم: چرا واژه‌ی «جید» در زبان چینی معادل دقیقی ندارد و مفهوم «یو» (Yù) چه تفاوتی با آن دارد.
چرا لوتوس جمولوجی دیگر از نام «جیدیت» استفاده نمی‌کند؟
گوهرشناسان از سال ۱۸۶۳ به بعد، جیدهای پیروکسن را عموماً ذیل گونه‌ی کلینوپیروکسنِ «جیدیت» ثبت کرده‌اند. اما اکنون می‌دانیم گوهری که پیش‌تر «جیدیت» (یا «امفاسیت») نامیده می‌شد، یک گونه‌ی کانیایی واحد نیست و سنگی است که عمدتاً از سه پیروکسن تشکیل شده: جیدیت، امفاسیت و کزموکلر. به همین دلیل، کاربرد نام جیدیت برای این گوهر دیگر پذیرفتنی نیست.
هیچ آزمایشی وجود ندارد که بتواند بدون تخریب نمونه، درصد نسبی هر یک از اعضای انتهایی (End members) را در کل سنگ تعیین کند. در مورد سایر سنگهای گوهری مثل لاجورد (Lapis lazuli)، ماو سیت سیت (Maw sit sit) و اسکارن سانان (Sanan skarn) هم کسی درصد کانی‌های سازنده را مشخص نمی‌کند. بنابراین ما به اصطلاح سنتی «فی‌تسوی» (翡翠) بازگشته‌ایم؛ نامی که بیش از دو سده است در چین برای این گوهر به کار می‌رود. «فی‌تسوی» اصطلاحی فراگیر برای گوهرهای جید پیروکسن است و در چین (از جمله هنگ‌کنگ) به‌طور قانونی نیز تأیید شده است (GAHK, 2016).
نکته‌ی تکمیلی: لوتوس جمولوجی تنها آزمایشگاهی نیست که این مسیر را رفته است. GIA هم از دسامبر ۲۰۲۳ در گزارش‌های جید خود، در موارد مقتضی، اصطلاح تجاری «فی‌تسوی» را همراه با توضیحی می‌آورد که نشان می‌دهد این عبارت شامل مواد جیدیت، امفاسیت و کزموکلر است.
چرا نام‌گذاری بر پایه‌ی کانی غالب درست نیست؟
بسیاری از تجمعات گوهری دیگر هم به نام کانی غالبشان خوانده می‌شوند؛ پس ایراد کار کجاست؟ پاسخ این است که استناد به گوهرهای غلط‌نام‌گذاری‌شده برای دفاع از نام‌گذاری غلط، استدلال منطقی نیست. مشکل فعلی نام‌گذاری جید پیروکسن دقیقاً از اینجا آغاز شد که آزمایشگاه‌ها ماهیت فی‌تسوی را کامل درک نکرده بودند و با درج نام امفاسیت و کزموکلر در گزارش‌هایشان، با این سنگ مثل یک گونه‌ی کانی رفتار کردند، نه مثل یک سنگ. همین موضوع بازنگری در نام‌گذاری را ناگزیر کرد و اکنون فرصتی فراهم شده تا خطایی ۱۵۰ ساله اصلاح شود.
گوهرشناسی باید بپذیرد که فی‌تسوی یک «سنگ» است و نه یک گونه‌ی کانی؛ درست همانطور که لاجورد یک سنگ است و با لازوریت (کانی غالب آن) یکی نیست.
چرا برخی آزمایشگاه‌ها می‌توانند نمونه را جیدیت، امفاسیت یا کزموکلر معرفی کنند؟
روش‌های استاندارد گوهرشناسی پیچیدگیِ درهم‌تنیدگی گونه‌های مختلف پیروکسن را آشکار نمی‌کنند. دستگاه‌هایی مانند رامان (Raman) و FTIR ممکن است طیفی تولید کنند که شبیه یکی از این سه گونه باشد، اما مطالعات با ریزکاوِ الکترونی و آشکارساز الکترون‌های بازپراکنده (Backscattered electron microprobe) نشان داده است که حتی بخش‌هایی که زیر میکروسکوپ نوری یکدست دیده می‌شوند هم می‌توانند هم‌رشدی‌هایی (Intergrowths) از دانه‌های بلوری بسیار ریزِ گونه‌های مختلف باشند. پس با طیف‌سنجی نمی‌توان ترکیب سنگ را به‌سادگی تعیین کرد.
چرا از اصطلاحات زمین‌شناسی مثل «جیدیتیت» استفاده نمی‌شود؟
زمین‌شناسان به فی‌تسوی «جیدیت» نمی‌گویند. آن‌ها بسته به اینکه کدام گونه را غالب بدانند، این سنگ را جیدیتیت (Jadeitite)، امفاسیتیت (Omphacitite) یا کزموکلریت (Kosmochlorite) می‌نامند. لوتوس جمولوجی به سه دلیل از این اصطلاحات استفاده نمی‌کند:
- تعیین دقیق آن‌ها به تحلیل سنگ‌نگاری (پتروگرافی) روی مقطع نازک (Thin-section petrographic analysis) یا روش‌های تخریبی دیگر نیاز دارد.
- این اصطلاحات به‌اندازه‌ی «فی‌تسوی» (جید ماهی‌خورک) خوش‌آهنگ و پرجلوه نیستند.
- لوتوس جمولوجی یک آزمایشگاه گوهرشناسی است، نه آزمایشگاه زمین‌شناسی. اگر آزمایشگاه زمین‌شناسی بود، به‌جای «یاقوت سرخ» (روبی) هم از عبارت «کرندوم قرمز» استفاده می‌کرد.
چرا یک واژه‌ی چینی جایگزین «جیدیت» شده است؟
«فی‌تسوی» جایگزین نیست؛ واژه‌ی اصلی چینی برای این گوهر گران‌بهاست و بیش از هزار سال قدمت دارد. در مقابل، «جیدیت» تازه‌وارد است و آلکسی دامور (Alexis Damour) آن را در سال ۱۸۶۳ ابداع کرد. نام یک گونه‌ی کانی برای یک سنگ از نظر کانی‌شناسی دقیق نیست و چینی‌ها هم با اختلاف بزرگ‌ترین مصرف‌کنندگان این گوهرند. به همین دلیل بازگرداندن نام چینی را بجا می‌دانیم.
«فی‌تسوی» دقیقاً یعنی چه؟
بر خلاف تصور رایج، «فی‌تسوی» به معنای «سبز» نیست. این واژه در چینی از دو جزء ساخته شده: «فی» (fěi – 翡) به معنای سرخ و «تسوی» (cuì – 翠) به معنای سبز؛ هر دو از رنگ پرهای پرنده‌ی ماهی‌خورک (Kingfisher) گرفته شده‌اند. با پیشرفت تحلیل‌های کانی‌شناسی مدرن روشن شد که ماده‌ی پایه‌ی فی‌تسوی (یک سنگ پیروکسن) در رنگ‌های بسیار متنوعی یافت می‌شود.
جورج اف. کونز (George F. Kunz)، گوهرشناس برجسته‌ی آمریکایی، در سال‌های ۱۸۸۸–۱۸۸۹ آن را چنین توصیف کرده است:
«جیدیت، یا جید امپراتوری، یا چنان‌که به نام‌های گوناگون شناخته می‌شود «feisui»، عموماً سفید است با لکه‌ها یا خال‌هایی از سبزِ غنی که از نظر شادابی تقریباً با زمرد رقابت می‌کند.»
— George F. Kunz, 1888–89, The Art Amateur, Volume 20, Nos. 1–3, p. 3
تا سال ۱۹۰۴ این تعریف گسترش یافته بود؛ چنان‌که جمله‌ی زیر از خاورشناس نامدار، استیون ووتون بوشنل (Stephen Wooton Bushnell)، نشان می‌دهد:
«… fei ts’ui که در اصل برای نوع سبز زمردی به کار می‌رفت، اکنون به همه‌ی جیدیت‌های دیگر نیز تعمیم یافته است…»
— Stephen Bushnell, 1904, Chinese Art, Volume 1, p. 137
این گسترش معنایی با سرگذشت سفایر (Sapphire) تفاوتی ندارد: تعریف نخستین آن «کرندوم آبی» بود و بعدها همه‌ی رنگ‌های کرندوم، به‌جز قرمز (یاقوت سرخ)، را دربر گرفت.
تلفظ «فی‌تسوی» برای غیرچینی‌ها دشوار نیست
برخی می‌پرسند آیا واژه‌ای ساده‌تر برای تلفظ وجود ندارد. پاسخ این است که تلفظ آن در واقع بسیار آسان است: «فِی‌تسوی» (در پینیین Fěi cuì). انگلیسی‌زبان‌ها، از جمله خودِ لوتوس جمولوجی، آن را تقریباً «fay cho-y» می‌نویسند که در فارسی نزدیک به «فِی‌چُی» می‌شود؛ اما در چینی استاندارد، آغاز بخش دوم صدای «تس» دارد. تلفظ «شامپاین» (Champagne) برای انگلیسی‌زبان‌های بومی به‌مراتب سخت‌تر است و مردم یادش گرفته‌اند. اگر کسی باز هم با تلفظ مشکل داشت، می‌تواند ساده‌تر بگوید «جید ماهی‌خورک» (Kingfisher jade)؛ همان معنایی که این واژه در چینی دارد.
آیا «فی‌تسوی» برای سنگهای بهسازی‌شده هم به کار می‌رود؟
بله. همانطور که یاقوت سرخ (روبی) با بهسازی (Treatment) از یاقوت بودن نمی‌افتد، فی‌تسوی هم با بهسازی فی‌تسوی بودنش را از دست نمی‌دهد. همه‌ی بهسازی‌ها در گزارش‌های آزمایشگاه به‌روشنی قید می‌شوند.
چالش ترجمه: «جید» در برابر «یو» (Yù)
در جست‌وجوی تک‌شاخ
«… هر مترجمی باید ضرب‌المثل ایتالیایی “traduttore traditore” را به یاد داشته باشد؛ یعنی «مترجم خائن است». زیرا هر زبان شکل و ساختار خاص خود را دارد که با هیچ زبان دیگری یکی نیست.»
— پاتریشیا پی. تاهیل (Patricia P. Tahill)، در مقدمه‌ی ترجمه‌ی سال ۱۹۸۹ خود از کتاب De Virtutibus Lapidum اثر دامیجرون (Damigeron)
یکی از بزرگ‌ترین دشواری‌ها در نوشتن درباره‌ی جید، خودِ واژه‌ی «جید» (Jade) است. زبان‌های چینی و انگلیسی برای آنچه می‌خواهیم توصیف کنیم معادل یک‌به‌یک ندارند. عدد «پنج» را در نظر بگیرید: در هر زبانی وجود دارد و معنایش همه‌جا یکی است؛ این یک تناظر یک‌به‌یکِ واقعی است. اما برای واژه‌ی انگلیسی «jade» چنین معادلی در چینی نیست. انتظار تطابق کامل میان این دو زبان گاهی مثل دویدن به دنبال یک تک‌شاخ (Unicorn) است؛ جست‌وجوی چیزی که وجود ندارد.
یوجین نایدا (Eugene Nida) مستقیماً به همین مسئله پرداخته است:
«از آنجا که هیچ دو زبانی—نه در معانی‌ای که به نمادهایشان نسبت می‌دهند و نه در شیوه‌ی چینش آن نمادها—یکسان نیستند، میان آن‌ها تناظر کامل وجود ندارد و در نتیجه ترجمه‌ی کاملاً دقیق نیز ممکن نیست. ترجمه شاید از نظر تأثیر کلی تا حد معقولی به متن اصلی نزدیک شود، اما نمی‌تواند همه‌ی جزئیات را عیناً بازتولید کند. چنان‌که کنستانس بی. وست (Constance B. West, 1932:344) به‌زیبایی گفته است: “هر که ترجمه را بر عهده می‌گیرد، دَینی بر دوش می‌گیرد؛ و برای ادای آن باید نه با همان سکه، که با همان مبلغ بپردازد.” این سخن نشان می‌دهد که مقداری تفسیر از سوی مترجم ناگزیر است. در واقع، همانطور که دی. جی. روزتی (D.G. Rossetti) در سال ۱۸۷۴ گفت (Fang 1953): “ترجمه شاید همچنان مستقیم‌ترین شکل تفسیر باشد.”»
— Nida, E. (2000) “Principles of correspondence.” In The Translation Studies Reader, edited by L. Venuti, London: Routledge, pp. 126–140.
«یو» چیست و چه فرقی با «جید» دارد؟
در غرب، «جید» عموماً به سنگ گوهری‌ای گفته می‌شود که عمدتاً از کانی‌های گروه آمفیبول (جید آمفیبول یا نفریت / Nephrite) یا گروه پیروکسن (جید پیروکسن یا فی‌تسوی / Fěi cuì) تشکیل شده است. اما در چینی اصلاً واژه‌ای برابر «جید» (در فارسی: یشم) وجود ندارد. به‌جای آن، اصطلاح «یو» (yù – 玉) به کار می‌رود که مفهومی بسیار گسترده‌تر است و شمار زیادی از سنگهای حکاکی را در بر می‌گیرد:
- هه‌تیان یو (Hetian yù): تقریباً با نفریت برابر است. (هه‌تیان همان ختن است.)
- فی‌تسوی (Fěi cuì): به‌طور مشخص به جید پیروکسن اشاره دارد.
- سایر سنگهای زیرمجموعه‌ی «یو»: «یو» تنها نفریت و فی‌تسوی را شامل نمی‌شود؛ عقیق (Agate)، جاسپر (Jasper)، کارنلین (Carnelian)، لاجورد (Lapis lazuli)، فیروزه (Turquoise)، دوشان یو (Dushan yù)، سنگ تیان‌هوانگ (Tianhuang stone)، سنگ خونِ مرغ (Chicken-blood stone) و بسیاری سنگ دیگر هم زیر این عنوان جا می‌گیرند.
فی‌تسوی معمولاً مقوله‌ای جداگانه به شمار می‌آید؛ چیزی آن‌قدر ویژه که شایسته‌ی واژه‌ی مستقل خودش باشد. هرچند قطعاً زیرمجموعه‌ی «یو» است، گفتن «fěi cuì yù» حشو محسوب می‌شود و برای همین «فی‌تسوی» به‌تنهایی به کار می‌رود.
کارکرد «یو» در چینی تا حدی شبیه «مروارید» (Pearl) در انگلیسی است. با همه‌ی تفاوت‌های آشکار، این اصطلاح مرواریدهای آب شیرین و آب شور، مرواریدهای صدفی‌گون (Nacreous) و غیرصدفی‌گون (Non-nacreous) و حتی «مرواریدهای فیل» (Elephant pearls) را هم شامل می‌شود. ما گستردگی این واژه را بدون سردرگمی می‌پذیریم و می‌دانیم در بازار «مروارید» ممکن است انواع بسیار متفاوتی به ما نشان بدهند. «یو» هم همین‌طور است و طیف وسیعی از مواد را پوشش می‌دهد. یا به قول تایلندی‌ها: «Same same, but different» (یکی‌اند، اما فرق دارند).
پس در چین «یو» به مواد گوهری‌ای گفته می‌شود که در چند ویژگی بنیادین مشترک‌اند؛ ویژگی‌هایی که کنفوسیوس در مقایسه‌ای مشهور آن‌ها را به بهترین خصلت‌های انسان تشبیه کرده است:
- زیبایی (که به سلیقه‌ی هر کس بستگی دارد).
- چقرمگی (Toughness) که حکاکی‌های ظریف و پیچیده را ممکن می‌کند (هرچه چقرمه‌تر، بهتر؛ نباید بیش از حد ترد باشد؛ و سختی آن می‌تواند متفاوت باشد).
- توانایی پذیرفتن صیقل مناسب (که تا حدی متغیر است).
پیامدهای زبانی و تجاری
از آنجا که افراد کمی بیرون از چین چینی می‌دانند یا می‌خوانند، اگر به انگلیسی از فروشنده‌ی چینی بپرسید که فلان سنگ تزئینی «جید» است یا نه، به احتمال زیاد جواب «بله» می‌شنوید. دلیلش قصد فریب نیست؛ فروشنده ممکن است نام دقیق انگلیسی آن سنگ را نداند. پس اگر سنگی در چینی نوعی «یو» باشد، با ترجمه‌ای نادقیق در انگلیسی «جید» نامیده می‌شود.
چین ۹۰ درصد یا بیشتر از تجارت جهانی جید را در اختیار دارد. بنابراین، اینکه چینی‌ها تعریف «یو» را با تعریف غربی «جید» هماهنگ کنند، در مقیاس شرط‌بندی در حد «پیدا کردن یک تک‌شاخ» است.
کتاب Broken Bangle چون به انگلیسی نوشته شده، واژه‌ی «جید» را در معنای محدودتر غربی به کار می‌برد: سنگ گوهری‌ای که عمدتاً از جید آمفیبول (نفریت) یا جید پیروکسن (فی‌تسوی) تشکیل شده است. اما «یو» مفهومی بسیار گسترده‌تر است. نمونه‌های این کتاب هم با همین نگاه انتخاب شده‌اند تا نشان دهند مجموعِ «یو» فقط «جید» نیست؛ بسیار فراتر از آن است.
