سنگهای قیمتی
کلینوهومیت : یک گوهر آتیشین کمیاب
کلینوهومیت (Clinohumite) یک سیلیکات منیزیم کمیاب و درواقع یکی از اعضای مونوکلینیک گروه هومیتها است. این کانی برای اولین بار در سال ۱۸۷۶ توسط آلفرد دِ کلویزو، در بلوکهای سنگ آهکی که از کوه وزوو در نزدیکی ناپل ایتالیا بیرون انداخته شده بودند، کشف شد. نام آن بهدلیل ساختار بلوری مونوکلینیک و ارتباط آن با هومیت، کلینوهومیت نامگذاری شده است. لازم به ذکر است که نام هومیت از آبراهام هیوم [۱۲۷ سال قبل از او در انگلستان]، متخصص و کلکسیونر انگلیسی گوهرها، کانیها و آثار هنری گرفته شده است.
اگرچه کلینوهومیتها کمیابتر هستند، اما نسبت به سایر اعضای این سری، قابلیت تراش فست یا دامله بیشتری دارند. بلورهای شفاف با کیفیت گوهری، به رنگ زرد مایل به قهوهای تا نارنجی مایل به قرمز، در کوههای پامیر، عمدتاً در جایی که اکنون تاجیکستان است، یافت شدهاند.
خصوصیات فیزیکی و شیمیایی
کلینوهومیت یک نوع کانی معدنی با سختی 6 و ترکیب شیمیایی (Mg,Fe)₉(SiO₄)₄(F,OH)₂ از گروه هومیت است که شامل هومیت، کندرودیت و نوربرگیت نیز میشود. این گونهها بهراحتی با یکدیگر اشتباه گرفته میشوند، زیرا خواص مشابهی دارند که اغلب با هم همپوشانی دارند.
این کانی یک سری پیوسته به سمت هیدروکسیل کلینوهومیت تشکیل میدهد. نام «کلینوهومیت» معمولاً بهصورت پیشفرض زمانی استفاده میشود که نسبت F/OH تعیین نشده باشد. مقادیر نسبی هیدروکسیل و فلوئور در کلینوهومیت متفاوت است. آهن نیز معمولاً جایگزین مقداری از منیزیم میشود و تغییراتی در خواص فیزیکی و نوری ایجاد میکند. جایگزینی تیتانیوم نیز میتواند باعث تغییرات قابلتوجهی در خواص اپتیکی هومیت و کلینوهومیت شود.
کلینوهومیت ممکن است حاوی مقداری تیتانیوم باشد و نام گونه تیتانکلینوهومیت (در منابع قدیمیتر از نام «تیتانولیوین – titanolivine» برای آن استفاده میشود) معمولاً بهکار میرود. کلینوهومیت اغلب دارای اینکلوژنهای دو فازی، اثر انگشتی و خطوط رشد است. کلینوهومیتهای تانزانیا ممکن است حاوی ادخالهای سوزنیشکل باشند.
| جدول مشخصات کلینوهومیت | |
|---|---|
| ترکیب شیمیایی | (Mg,Fe2+)9(SiO4)4(F,OH))2 |
| سیستم بلوری | مونوکلینیک |
| رنگ | زرد، زرد-قهوهای، قهوهای-نارنجی، قرمز-قهوهای |
| شفافیت | اوپک |
| رخ | Poor |
| شکستگی | Sub-Conchoidal شکننده |
| جلا | شیشه ای تا رزینی |
| ضریب شکست نور | 1.623 to 1.728 |
| اختلاف شکست مضاعف | 0.024 to 0.041 |
| سختی موس | 6 |
| وزن مخصوص | 3.13 to 3.75 |
| فلورسانس | در طول موج کوتاه اغلب نارنجی-زرد ، در طول موج بلند خنثی |
زمینشناسی و معادن کلینوهومیت
کلینوهومیت اغلب همراه با اسپینل در اسکارنهای غنی از منیزیم یافت میشود. با این حال، از محیطهای دیگری مانند مواد مذاب آتشفشانی، پریدوتیتهای دگرگونشده و کمپلکسهای قلیایی–اولترابازیک نیز شناخته شده است. کلینوهومیت اغلب بهعنوان جایگزینی برای فورستریت تشکیل میشود.
شناختهشدهترین منبع کلینوهومیت با کیفیت گوهری، تاجیکستان در کوههای پامیر (در کوخلال، سومدزین و چانگین) است. روسیه نیز کلینوهومیت با کیفیت گوهری را در مناطق دریاچه بایکال و تایمیر (حوضه رودخانه کوتوی) در سیبری تولید میکند. افغانستان، چین و تانزانیا نیز کلینوهومیت و کندرودیت با کیفیت گوهری تولید میکنند.
سایر منابع قابلتوجه کلینوهومیت عبارتند از: آلا، ایتالیا؛ مالاگا، اسپانیا؛ کالیفرنیا، ایالات متحده. کلینوهومیتهای چین به رنگ نارنجی مایل به قرمز یافت شدهاند و برخی از کلینوهومیتهای تانزانیا رنگهای زرد–سبز دارند. ویتنام نیز هیومیت، کلینوهومیت و کندرودیت تولید میکند.
تشخیص کلینوهومیت از دیگر اعضای هومیتها
تشخیص کانیهای گروه هومیت دشوار است، زیرا آنها عمدتاً در محیطها و مکانهای یکسانی یافت میشوند. ظاهر فیزیکی و نوریشان نیز مشابه است؛ همانطور که بلورهای گرد یا دانههای بیشکل آنها نیز شباهت زیادی دارد. به نظر میرسد برای شناسایی قطعی گونههای گروه هیومیت، تجزیهوتحلیل شیمیایی کمی (میکروپروب) همراه با تجزیهوتحلیلهای ساختاری (XRD) مورد نیاز باشد. بنابراین کاملاً ممکن است برخی از ورودیها و عکسهای مربوط به محل، به اشتباه بهعنوان کلینوهومیت شناسایی شده باشند.
| گونه | فرمول شیمیایی |
|---|---|
| Norbergite | Mg(OH,F)₂ · Mg₂(SiO₄) |
| Chondrodite | Mg(OH,F)₂ · 2Mg₂(SiO₄) |
| Humite | Mg(OH,F)₂ · 3Mg₂(SiO₄) |
| Clinohumite | Mg(OH,F)₂ · 4Mg₂(SiO₄) |
مقایسه خواص فیزیکی و نوری سنگهای قیمتی سری هومیت
| گونه | سیستم بلوری | رنگها | سختی | جرم مخصوص | شاخص انکسار α | شاخص انکسار β | شاخص انکسار γ | زاویه ۲V (درجه) | دو انکساری |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| نوربرگیت (Norbergite) | ارتورمبیک | برنزه مایل به زرد | 6.5 | 3.15–3.18 | 1.563–1.567 | 1.567–1.579 | 1.590–1.593 | 44–50° | 0.026–0.027 |
| کندرودیت (Chondrodite) | مونوکلینیک | قهوهای، زرد، قرمز | 6.5 | 3.16–3.26 | 1.592–1.615 | 1.602–1.627 | 1.621–1.646 | 71–85° | 0.028–0.034 |
| هومیت (Humite) | ارتورمبیک | زرد، نارنجی پررنگ | 6 | 3.20–3.32 | 1.607–1.643 | 1.639–1.675 | 1.639–1.675 | 65–84° | 0.029–0.031 |
| کلینوهومیت (Clinohumite) | مونوکلینیک | قهوهای،زرد، نارنجی، سفید | 6 | 3.17–3.35 | 1.629–1.638 | 1.639–1.647 | 1.668 | 73–76° | 0.028–0.041 |
کمیابی
گرچه این کانی معدنی مدتهاست شناخته شده، اما کریستالهای گوهری آن فقط در دو دهه گذشته در بازار بینالمللی موجود بودهاند. درواقع، ما با یکی از نادرترین گوهرهای کلکسیونی جهان روبهرو هستیم. کریستالهای کلینوهومیت، که معمولاً فقط بهصورت تکههای کوچک یافت میشوند، مورد توجه مجموعهداران هستند.
احتمال زیادی وجود دارد که ذخایر پامیر (که تنها در دهه ۱۹۸۰ کشف شد) و ذخایر سیبری (که در دهه اول سال ۲۰۰۰ یافت شد) بهزودی از این گوهر تهی شوند. کلینوهومیتهای یافتشده در شمال ویتنام نیز احتمالاً در بازار کمیاب خواهند ماند. در حال حاضر وزن نمونههای تراشخورده با کیفیت نیز بهندرت به ۱ قیراط میرسد. با این حال، کلینوهومیتهای تراشخورده تاجیکستانی با رکورد وزن ۳۶.۵۶ قیراط و حتی ۸۴.۲۳ قیراط ثبت شدهاند.
بنابراین کلینوهومیت، با تنها چند هزار قیراط موجود در مجموعههای خصوصی، یکی از نادرترین سنگهای قیمتی باقیمانده است. در کیفیتهای بالا و رنگهای اشباع، این سنگ با قیمتهای بالا در جواهرات لوکس استفاده میشود. یک نمونه ۱ تا ۲ قیراطی کلینوهومیت پررنگ و پاک با تراش فست میتواند قیراطی چند صد دلار ارزش داشته باشد.
