مولداویت چیست؟ تشخیص مولداویت طبیعی و چگونگی تشکیل آن

“`html

مولداویت (Moldavite) شیشه‌ای طبیعی و یک شبه‌کانی به رنگ سبز زیتونی است که در اثر حرارت و ضربه ناشی از برخورد شهاب‌سنگ با زمین تشکیل شده است. مولداویت در منطقه‌ای که امروزه شامل بخش‌هایی از کشورهای جمهوری چک، اتریش و آلمان است، یافت می‌شود.

این شبه‌کانی با نام‌هایی چون Bouteille به معنی بطری شیشه‌ای یا vltavin نیز شناخته شده است. نام‌هایی مانند شهاب‌سنگ شیشه‌ای، کریزولیت شیشه‌ای و کریزولیت بوهمی نامعتبر و نادرست هستند، زیرا مولداویت نوعی شهاب‌سنگ نیست و ارتباطی با کریزولیت، که نوعی الیوین زرد مایل به سبز است، ندارد.

تراش‌های فست و کابوشن مولداویت از سال 1800 میلادی وارد بازار جواهرات شدند و به علت پیشینه فرازمینیِ تشکیل مولداویت، کلکسیونرها به دنبال قطعات زیبا و بزرگ از این شبه‌کانی هستند. به دلیل شکنندگی و سختی پایین آن، بهتر است از مولداویت در گردنبند و یا گوشواره استفاده شود تا احتمال برخورد آن با اجسام کمتر شود.

جدول مشخصات مولداویت

مولداویت معمولاً با رنگ‌های سبز مایل به زرد، سبز و قهوه‌ای مایل به سبز دیده می‌شود. از نظر فیزیکی، سختی آن در حدود 5 تا 5.5 است. از لحاظ شیمیایی، محتوای سیلیکاتی SiO2 در مولداویت‌ها بیش از ۸۰ درصد وزنی است. همچنین آن‌ها نسبتاً از K2O غنی شده‌اند و از طرف دیگر، در مجموع از Al2O3، TiO2، FeO و Na2O تهی‌شدگی نشان می‌دهند که این خود یکی از دلایل اصلی شفافیت بالای آن‌ها به شمار می‌آید.

مولداویت چگونه تشکیل شده است؟

تصور می‌شود مولداویت‌ها در اثر برخورد یک شهاب‌سنگ از نوع سنگی یا یک کندریت کربن‌دار، در حدود 14.7 میلیون سال پیش، در اروپای مرکزی تشکیل شده باشند. به اعتقاد محققان، این شهاب‌سنگ هنگام عبور از جو به دو قسمت شکسته شد و با سرعت 20km/s و با زاویه ۳۰ تا ۴۵ درجه به زمین برخورد کرد. این برخورد سبب شد دو کراتر یا دهانه برخوردی Ries (به پهنای ۲۵ کیلومتر و عمق ۶۰۰ متر) و Steinheim در جنوب‌شرقی آلمان به‌وجود آیند.

طی برخورد شهاب‌سنگ، بخشی از سنگ‌ها یا رسوبات سطح زمین ذوب شده و به هوا پرتاب می‌شوند. زمانی که این مواد مذاب سرد شده و صدها کیلومتر دورتر از محل برخورد سقوط می‌کنند، به آن‌ها تکتایت گفته می‌شود. تکتایت‌های اروپای مرکزی از نوع مولداویت هستند. امروزه در نهشته‌های رسوبیِ اواسط تا اواخر دوره میوسن می‌توان میلیون‌ها قطعه مولداویت با اندازه‌های بسیار ریز تا چند سانتی‌متر، اغلب در جمهوری چک، به‌ویژه در سرزمین تاریخی بوهم (Bohemia)، یافت. این مولداویت‌ها به علت تماس با آب‌های اسیدی، شکل‌ها و نقش‌های نامعمولی روی خود دارند.

آشنایی با انواع تکتایت‌ها

تکتایت‌ها از اسرارآمیزترین و بحث‌برانگیزترین سنگ‌ها به شمار می‌روند. منشأ این سنگ‌ها مدت زیادی موضوع اصلی بحث‌ها بوده است، با این وجود امروزه تشکیل آن‌ها در اثر برخورد اجسام فرازمینی به‌طور گسترده‌ای مورد قبول قرار گرفته است. این شیشه‌های طبیعی در چهار محدوده جغرافیایی اصلی یافت می‌شوند که شامل اروپای مرکزی، آمریکای شمالی، آسیا-اقیانوسیه و ساحل عاج است. تکتایت‌ها بر اساس منطقه یافت شدن به اسامی متعددی نامیده می‌شوند؛ مولداویت، استرالیت، شیشه‌های صحرای لیبی (LDG)، Indochinite، Ivorite و Irgizite از مطرح‌ترین تکتایت‌ها هستند.

اکثر تکتایت‌ها قطری به اندازه چند سانتی‌متر دارند و به رنگ‌های سیاه، قهوه‌ای، سبز و یا خاکستری دیده می‌شوند. از نظر شیمیایی این سنگ‌ها مشابه ابسیدین بوده و میزان سیلیس آن‌ها معمولاً بین ۷۰ تا ۷۵ درصد وزنی است، اما این سنگ‌ها حاوی مقادیر بالایی از برخی عناصر مثل Ni، Co، Mg و Cr هستند که منشأ این غنی‌شدگی فرازمینی تشخیص داده شده است. تفاوت دیگر آن‌ها با ابسیدین در میزان رطوبت آن‌هاست؛ میزان آب تکتایت‌ها صد برابر کمتر از شیشه‌های آتشفشانی بوده و بین ۰٫۰۰۲ تا ۰٫۰۳۰ درصد وزنی برآورد شده است، و بنابراین تکتایت‌ها خشک‌ترین سنگ‌های زمین محسوب می‌شوند.

مولداویت‌های بدل و جعلی!

برخلاف اینکه صرفاً جنس شیشه دارد، قیمت آن نسبتاً بالا می‌باشد. امروزه اغلب اوقات ابسیدین و یا شیشه معمولی را به جای مولداویت اصل با قیمت‌هایی وسوسه‌انگیز می‌فروشند. در اواسط قرن 19 میلادی، نگین‌هایی با تراش فست مولداویت طبیعی محبوب شدند. تقاضای زیاد برای مولداویت سبب شد کارخانه‌های شیشه‌سازی در چین از قرن بیستم شروع به ساخت شیشه‌های سبز رنگ و نگین‌های تراش‌فست به‌عنوان مولداویت کنند.

حتی برخی افراد شیشه‌های سبز بطری را تراش می‌دهند. این موضوع به حدی گسترده است که این شیشه‌های جعلی حتی در برخی موزه‌ها و کلکسیونرها هم دیده می‌شوند. یک مجموعه عجیب از 5 ست جواهری مولداویت متعلق به قرن 19 که توسط اولین همسر واتسلاف هاول، اولین رئیس‌جمهور جمهوری چک، به موزه پراگ اهدا شد، فقط یک ست آن طبیعی بود و بقیه شیشه مصنوعی بودند! این نشان می‌دهد تولید شیشه‌های شبیه به مولداویت سابقه‌ای طولانی دارد. امروزه حتی در ایران دیده شده راف سبز ابسیدین یا سرباره کوره نیز با نام مولداویت به فروش می‌رسد. البته در کشورهای دیگر هم همین‌طور است. در بسیاری از وب‌سایت‌ها یا پیج‌های خارجی می‌بینید که راف یک مولداویت یک گرمی را تقریباً 20 دلار می‌فروشند. این در حالی است که یک مولداویت اصل قیمتی بسیار بیشتر از این مقدار دارد.

اخیراً در چین شیشه‌هایی دقیقاً شبیه مولداویت‌های طبیعی، که از نظر ظاهری دارای ساختار نقش‌مانند Etched هستند، در اندازه‌های چند گرمی تولید می‌شود. آن‌ها برای تولید این نوع شیشه‌ها از هیدروفلوریک اسید برای شبیه شدن به نمونه طبیعی مولداویت بهره می‌برند. اغلب مولداویت‌های اصلی و طبیعی با تراش فست دارای اندازه و قیراط پایین هستند. در خرید مولداویت بسیار دقت کنید، زیرا بسیاری از فروشنده‌ها حتی خودشان هم نمی‌دانند که مولداویت آن‌ها اصل هست یا خیر. برخی نیز از این موضوع استفاده می‌کنند و به بدل بودن آن اشاره نمی‌کنند.

تشخیص مولداویت طبیعی از مشابه آن

برخلاف کانی‌های دیگر در طبیعت که در طی زمانی بسیار طولانی رشد می‌کنند، مولداویت بر اثر واقعه سهمگین برخورد شهاب‌سنگی بزرگ با فشردگی سریع و آزاد شدن انرژی و گرمای عظیم تشکیل شده است. سنگ‌ها از شدت گرما بخار شدند، سپس به‌سرعت سرد شده و به صورت شیشه بی‌شکل جامد شدند و فرصت کریستالیزه شدن را نداشتند؛ به همین دلیل، فاز گاز درون مولداویت به دام افتاده است. در علم گوهرشناسی این درونگیرها به کمک ما می‌آیند!

بیشتر مولداویت‌های اصلی درون خود حباب گاز و ساختاری شریان‌مانند دارند که زیر لوپ 10x و گاهی حتی با چشم غیرمسلح آشکار می‌شوند. حباب‌ها در مولداویت طبیعی معمولاً به علت استرس ناشی از سرد شدن ناگهانی شیشه هنگام تشکیل، گرد نیستند و اندکی کشیده می‌باشند. حتی ساختار بیرونی خود نیز شبیه بافت برگ گیاه است. اغلب مولداویت‌های اصلی دارای ضریب شکست نور پایین، حدود 1.47 تا 1.51، می‌باشند که این عدد خیلی کمتر از مقدار ضریب شکست شیشه‌های ساخته دست بشر است.

مهم‌ترین مشخصه مولداویت‌های طبیعی زیر میکروسکوپ، شامل نقوش زیاد و اینکلوژن‌های سیم‌مانند lechatelierite، تشکیل‌شده از سیلیکات تحت دمای بالا، است. مولداویت کانی نیست و درواقع یک فرم کانی‌وار ناشی از وقایع آنی مثل تصادم شهاب‌سنگ، انفجار اتمی و یا ضربه ناشی از آذرخش می‌باشد. در هر صورت، برای تشخیص شیشه‌های شبیه مولداویت با تراش فست، بهترین راه مشاهده آن زیر لوپ است. عدم وجود اینکلوژن‌های سیمی‌شکل به همراه استفاده از جدول ضریب شکست نوری آن می‌تواند شیشه بودن آن را اثبات کند. اگر نمونه شما راف و سنگ تراش‌نخورده باشد، باید آن را زیر میکروسکوپ در حالت غوطه‌وری در آب یا مایعی با ضریب شکست RI نزدیک به مولداویت بررسی کنید تا اینکلوژن‌های lechatelierite را ببینید. شبه‌مولداویت‌ها دارای وزن مخصوص بیشتر، ضریب جذب و فلورسانس متفاوت هستند و تفاوتشان در جدول مشخص شده است. هرچند اخیراً برخی از شیشه‌های تولیدشده نیز فلورسانس ندارند.

شیشه‌های صحرای لیبی (LDG)

بدون شک یکی از زیباترین نمونه‌ها از میان تمام ایمپکتایت‌ها، شیشه‌های صحرای لیبی یا به اختصار (LDG) است. این شیشه‌های شفاف و عسلی‌رنگ (و گاهی متمایل به سبز روشن) در منطقه‌ای به وسعت ۶۵۰۰ کیلومتر مربع در نزدیکی مرز مصر و لیبی یافت می‌شوند. این تکتایت‌ها نخستین بار در سال ۱۸۵۰ گزارش شدند و سپس در سال ۱۹۳۴ توسط کلایتون به‌صورت علمی توصیف و طبقه‌بندی شدند. اما سابقه استفاده بشر از آن‌ها به انسان‌های اولیه در زمان پلیستوسن برمی‌گردد.

همچنین در گردن‌آویزهای توت‌عنخ‌آمون، جواهری ظریف از جنس این شیشه یافت شده است. این شیشه‌ها در حدود ۲۹ میلیون سال پیش و طی برخورد یک سیارک کوچک تشکیل شده‌اند. یکی از مسائلی که همواره موجب تردید در پذیرش منشأ فرازمینی این شیشه‌ها می‌شد، عدم وجود یک کراتر برخوردی بود که اخیراً با یافت شدن کراتر کبریا بر روی مرز مصر و لیبی، در حدود ۱۵۰ کیلومتری جنوب‌غرب منطقه، این موضوع تا حد زیادی اثبات شده است.

علاوه بر این، شواهدی چون فقدان یون‌های OH که شاخص سیلیس‌های بی‌شکل تشکیل‌شده در دمای پایین هستند، وجود لشاتکریت و غنی‌شدگی این شیشه‌ها با عناصر شاخص شهاب‌سنگ‌ها، از نظریه منشأ فرازمینی برای این شیشه‌ها حمایت می‌کنند. بارزترین ویژگی ترکیب شیمیایی این شیشه‌ها میزان بالای سیلیس آن‌هاست که به‌طور معمول حدود ۹۸٪ وزنی می‌باشد. از لحاظ کانی‌شناسی نیز LDG از زمینه‌ای شیشه‌ای به همراه انکلوزیون‌هایی از لشاتلریت، کریستوبالیت، زیرکن، روتیل، استارولیت، تورمالین، کردیریت و کیانیت تشکیل شده است.

آیا مولداویت خواص درمانی دارد؟ تا به حال هیچ تحقیق علمی درباره خواص درمانی مولداویت انجام نشده است. با این حال، خیلی از افراد نسخه‌های درمانی و انرژی‌درمانی با آن می‌دهند!

منابع: moldavites : natural or fake (gia)

“`