کوارتز دودی چیست؟ خواص کوارتز دودی و انواع آن

کوارتز دودی (Smoky Quartz) کانی‌ای با سختی 7 در مقیاس موهس است و سیستم کریستالی آن، مانند دیگر کوارتزها، هگزاگونال (تریگونال) است. در برخی بلورها گاهی مقادیر بسیار اندکی مواد رادیواکتیو وجود دارد. این سنگ می‌تواند به‌صورت بلورهای بزرگ یوهدرال (Euhedral)، شفاف و بدون ناخالصی، تا چندین سانتی‌متر دیده شود.

بلورهای آن در رگه‌های کوارتز و توده‌های ورقه‌ای پگماتیت، که از سنگ‌های آذرین درونی و دگرگونی می‌آیند، یافت می‌شوند. ذرات و دانه‌های کوارتزی که در سنگ‌هایی مانند گرانیت و سنگ‌های مشابه آن می‌بینید، غالباً دودی هستند.

بلورهای دودی معمولاً در دمای پایین تشکیل می‌شوند. بلورهایی که در دمای بالا تشکیل می‌شوند، به‌ویژه بلورهایی با شکل ماکروموزاییک (سطح موزاییکی‌شکل درشت)، مانند آن‌هایی که در شکاف‌های کوه‌های نوع آلپی (نوک‌تیز و بلند) یا در پگماتیت رشد می‌کنند، اغلب هم‌رنگ و یکدست‌اند. در مقابل، کوارتزهای دودی مناطق دیگر تکه‌های رنگ‌بندی‌شده‌ای را در شکل‌های فانتوم (Phantom) متعدد نشان می‌دهند.

رنگ کوارتز دودی در طبیعت به چه شکلی است؟

برخلاف تصور، رنگ کوارتز دودی همیشه دودی نیست و در طبیعت در طیف‌های قهوه‌ای تیره، قرمز مایل به قهوه‌ای، خاکستری مایل به زرد یا سیاه، به‌صورت شفاف تا نیمه‌شفاف دیده می‌شود. این رنگ به‌دلیل قرار گرفتن در معرض تابش گاما و وجود مقدار کمی آلومینیوم در ساختار شبکه کریستالی آن است.

اگر این سنگ در برابر نور قطبیده قرار گیرد، پدیده چندرنگی زرد متمایل به قهوه‌ای و قرمز قهوه‌ای روشن را از خود نشان می‌دهد. فلورسانس آن نیز سبز ضعیف است.

اینکلوژن‌هایی (Inclusion) درون این سنگ موجب رنگ‌های قهوه‌ای یا سیاه می‌شوند. در واقع کریستال کوارتز با رنگ دودی طبیعی را می‌توان با چندرنگی ناشی از اینکلوژن‌های آن از دیگر سنگ‌ها تشخیص داد.

انواع بلور کوارتز دودی کدامند؟

موریون (Morion)

این نوع نسبتاً کمیاب است، رنگ آن قهوه‌ای مایل به سیاه تا اوپک (غیرشفاف) است و غالباً همراه سنگ‌های دولومیتی و مواد معدنی دیگر یافت می‌شود. در گذشته از خواص کوارتز دودی موریون برای محافظت یا به‌عنوان پادزهر استفاده می‌شد.

کرنگورم (Cairngorm)

کرنگورم نوعی کوارتز دودی و گوهرسنگ ملی اسکاتلند است که از کوه‌های کرنگورم (Cairngorm) در جنوب غربی بانف اسکاتلند استخراج شده و به همین نام شهرت یافته است. این گونه با رنگ زرد دودی تا نسبتاً سیاه یافت می‌شود.

رنگ تیره این نوع کوارتز مربوط به سیلیسیمی است که در نتیجه قرار گرفتن در برابر منبع پرتوزا آزاد شده است. ناخالصی‌های آن مشابه کوارتز بی‌رنگ است. بزرگ‌ترین کرنگورم یافت‌شده 23 کیلوگرم وزن دارد و در قله «Braemar» اسکاتلند نگهداری می‌شود. باور بر این بود که می‌توان از خواص کوارتز دودی کرنگورم برای آوردن نور به درون اعماق تاریک وجود استفاده کرد.

سنگ‌های کوارتز دودی در چه مناطقی از جهان قرار دارند؟

این سنگ در بیشتر نقاط دنیا یافت می‌شود؛ با این حال برزیل مهم‌ترین و بزرگ‌ترین ذخایر کوارتز دودی جهان را دارد. پس از آن، ماداگاسکار از نظر اقتصادی از مهم‌ترین تولیدکنندگان این سنگ است. آمریکا، روسیه، اوکراین و سوئیس از جمله ذخایر قابل توجه آن هستند.

در قله «Pikes Peak»، در بخش جلویی کوه‌های راکی کلرادوی آمریکا، کوارتزهای دودی‌ای وجود دارد که همراه کانی آمازونیت است و کلکسیونرهای بسیاری را جذب کرده است.

بهسازی کوارتز دودی و سنگ‌های مشابه آن

به‌عنوان نوعی بهسازی، رنگ کوارتز دودی می‌تواند با فرایند تابشی در کوارتزهای شفاف بی‌رنگ ایجاد شود. همچنین نمونه‌های مصنوعی نیز تولید می‌شود که تشخیص آن‌ها فقط از طریق طیف‌سنجی‌های پیشرفته ممکن است.

البته این سنگ می‌تواند حتی با شیشه دودی صنعتی اشتباه گرفته شود. کانی‌های طبیعی آکسینیت، آندالوزیت، تورمالین خاکستری تیره و ایدوکراز نیز می‌توانند با آن اشتباه شوند.

رنگ دودی این سنگ به حرارت یا قرار گرفتن طولانی‌مدت در معرض نور UV یا خورشید حساس است. گاهی کوارتزهای دودی تیره را در دمای 300 تا 400 درجه سانتی‌گراد در کوره حرارتی قرار می‌دهند تا رنگ‌های روشن‌تری از بلورهای آن‌ها حاصل شود. در این میان، برخی کوارتزهای دودی می‌توانند به رنگ‌هایی شبیه سیترین دودی تبدیل شوند و با قیمت بیشتری فروخته شوند، زیرا سیترین در طبیعت بسیار کمیاب‌تر از کوارتز دودی است.

از تراش کریستال‌های دودی در چه جواهراتی استفاده می‌شود؟

این سنگ را به‌صورت تراش فست، دانه تسبیح یا کابوشن می‌تراشند و در دستبند، گردنبند و سنجاق سینه به کار می‌برند؛ نوع‌های تیره‌تر آن نیز در انگشتر مردانه استفاده می‌شود. در دوره ویکتوریایی، جواهرات کوارتز دودی قهوه‌ای تیره استخراج‌شده از کوه‌های Mourne برای مراسم ماتم و عزا استفاده می‌شد.

به‌دلیل فراوانی و ارزش پایین این سنگ، از بلورهای آن برای آموزش تراش فست به هنرجویان تراش گوهرسنگ و همچنین برای حکاکی و کاروینگ استفاده می‌شود.

خواص سنگ کوارتز دودی در چاکرا درمانی

کوارتز دودی متعلق به چاکرای اول (ریشه) است و عنصر آن زمین است. این سنگ به فرایند زمینی‌کردن ارتعاشات غیرجسمانی یاری می‌رساند. همچنین عملگرایی و سازمان‌دهی را ارتقا می‌بخشد و ارائه‌دهنده محافظت در برابر انرژی‌های منفی در محیط زندگی فرد است.

این گوهر می‌تواند مقادیر نامحدودی از منفی‌ها را جذب و تغییر شکل دهد و روحانیت را به درون خود می‌کشاند. کوارتز دودی راهی برای تبدیل امور ارتعاشی به بروز در مرحله جسمانی دارد و برای کسانی که در برابر جریان‌های مادی زمین مقاومت می‌کنند، دوستی شگفت‌انگیز است. همچنین این سنگ برای کمک به فرد در تبدیل قوی‌ترین رویاها و اندیشه‌های الهام‌شده‌اش به واقعیت مادی سودمند خواهد بود.

خواص کوارتز دودی در باورهای قدیمی

این سنگ همواره برای سرخ‌پوستان چروکی سنگی معنوی بوده و قبیله‌های شمال آمریکا در مراسم روحانی خود برای ارتقا، حفظ و ثبات روح معنوی خود در برابر هر نیروی زیان‌آور از کوارتز دودی استفاده می‌کردند. برخی نیز اعتقاد داشتند این سنگ پس از مرگ، راه را برای عبور روح خارج از کالبد در گذر به دنیای دیگر نشان می‌دهد.

کوارتز دودی برای انسان‌های پیش از تاریخ سنگی مقدس بوده و رنگ آن نماد قدرت خدای زمین است و با هکات اسطوره یونان (الهه ماه، زمین، دوزخ و جادوگری) مرتبط است. یافته‌های باستانی نشان می‌دهد در دادگاه‌های چین از آن مانند عینک دودی برای شاهدان استفاده می‌شد تا هنگام داوری، حالت چهره آن‌ها مشخص نشود.

از نظر جسمانی، بلورهای آن برای محافظت در برابر تشعشعات، حمایت از درمان آفتاب‌سوختگی و دور کردن و از بین بردن اثرات جسمانی ناشی از انرژی‌های منفی کاربرد دارند. این سنگ سطح مراقبه را بالا می‌برد و ارتباط با انرژی‌های درونی را آسان می‌کند. هنگامی که شخص کوارتز دودی را با خود دارد یا با آن زینت می‌کند، به‌طور ذاتی علاقه بیشتری به دیدن پدیده‌های غیرمعمول خواهد داشت.