سنگ لاجورد چیست؟ نحوه تشخیص ، خواص لاجورد و تاریخچه آن را بدانید

لاجورد یا لاپیس لازولی (Lapis Lazuli) سنگی با سختی 5.5 است که به «سنگ آبی» نیز شناخته می‌شود. در گذشته، افزون بر جنبه تزیینی و شأن‌آفرین بودن این سنگ نزد ثروتمندان، از آن در رنگرزی پارچه، لعاب و نقاشی ظروف سفالی و کاشی‌سازی استفاده می‌شد و از خواص لاجورد در درمان و پزشکی نیز استفاده‌های متعددی می‌شده است.

نام لاجورد یا لاپیس لازولی از کجا آمده است؟

به گفته پلینی، تاریخ‌نگار روم باستان، لاپیس لازولی در دوران باستان با نام «سفایر آبی» شناخته می‌شد. Lapis به معنی سنگ و Lazuli به معنی آبی آسمانی نیلی است.

ایرانیان باستان این سنگ را «لاژورد» می‌گفتند که اعراب، به دلیل محدودیت‌های زبانی خود، آن را «لاجورد» گفتند. «ورد» در بخش پایانی این واژه نیز احتمالاً از «برد» به معنای سنگ گرفته شده است.

سنگ لاجورد چیست و چه خصوصیاتی دارد؟

سنگ لاجورد یا لاپیس لازولی (Lapis Lazuli) سنگی نیمه‌قیمتی با رنگ آبی متمایل به نیلی تا بنفش و سختی 5 تا 5.5 در مقیاس موس است. این سنگ به‌طور نسبی به حرارت، فشار، محلول‌های گرم، اسیدها و محلول‌های قلیایی بسیار حساس است.

سنگ لاجورد تورق ندارد و شکستگی آن نامنظم است. وزن مخصوص آن با افزایش درصد پیریت بین 2.7 تا 2.9 تغییر می‌کند. لاپیس لازولی کدر (اوپک) است و جلای آن شیشه‌ای تا مومی‌شکل است. چندرنگی ندارد، ایدیوکروماتیک (Idiochromatic) است و فلورسانس آن اغلب خنثی است.

سیستم کریستالی لاپیس لازولی کیوبیک و دودکاهدرون است. این سنگ در اندازه‌های متغیر، به‌صورت رگه و اغلب در بستری چند سانتی‌متری، میان سنگ‌های مرمر یا به‌صورت رگه‌های نامنظم در سنگ‌های آهکی یافت می‌شود.

بهترین رنگ لاجورد آبی نیلی است و رنگ‌های آبی آسمانی تا سبز (که با سنگ فیروزه اشتباه گرفته می‌شود) در رده‌های بعدی قرار دارند.

سنگ لاجورد از چه چیزی ساخته شده است؟

لاجورد یک کانی نیست و در واقع سنگی دگرگونی (متامورفیک) با فرمول شیمیایی Na,Ca)₈Al₆Si₆O₂₄ (S,SO)₄) است. این سنگ از چندین کانی مختلف تشکیل شده است: میکا، کلسیت (نقاط ناخالصی سفید روی آن)، دیوپسید، هورنبلند، اوگیت، هوینیت و پیریت. کانی‌های اصلی آن لازوریت و سودالیت (آبی) هستند.

ناخالصی پیریت، که به‌صورت نقاط طلایی یا برنزی در این سنگ دیده می‌شود، جلوه آن را بیشتر کرده است. اگر مقدار پیریت زیاد باشد، لاجورد با زمینه‌ای سبز یا مات دیده می‌شود. لاپیس لازولی‌های شیلی (شمال شهر سانتیاگو) و روسیه نیز به‌علت رگه‌ها و لکه‌های برجسته سفید کلسیت ارزش پایین‌تری دارند.

سنگ‌های لاجورد سنتتیک

در زمینه تولید لاجورد سنتتیک، P. Gilson و برخی دیگر تلاش‌هایی انجام داده‌اند، هرچند بسیاری از گوهرشناسان آن را سنتز واقعی نمی‌دانند. نمونه گیلسون بسیار شبیه نوع طبیعی لاپیس لازولی است.

در سال 1954، سنگ مصنوعی شیشه‌ای مانند اسپینل را با اکسید کبالت رنگ می‌کردند و با عنوان لاپیس لازولی می‌فروختند. تشخیص آن ساده است، زیرا هیچ اینکلوژن (Inclusion) یا مادّه‌ای مانند پیریت در آن وجود ندارد.

سنگ‌هایی که ممکن است با لاجورد طبیعی اشتباه بگیرید

سنگ لاجورد می‌تواند با سنگ‌هایی مانند لازولیت، سودالیت، آزوریت، جاسپر آبی یا دومورتیریت اشتباه گرفته شود. امروزه برخی سنگ‌ها، اغلب لاجوردهای بی‌کیفیت، رنگ می‌شوند. بسته به کیفیت رزین به‌کاررفته و روش فرآوری، رنگ این سنگ‌ها ممکن است با گذشت زمان کمرنگ شود یا بدون تغییر بماند.

برای مثال، سنگ‌های مرمر دولومیتی (یشم کوهی یا Mountain Jade)، جاسپر (Jasper) یا هولیت (Howlite) را با رزین آبی رنگ می‌کنند و با روغن جلا می‌دهند. از سوی دیگر، برخی خرده‌های لاجورد را فشرده می‌کنند و با پلاستیک به هم می‌چسبانند.

در نویکریشن آلمان، پودر خاکستری مایل به قهوه‌ای یشم را طی فرآیندی آبی می‌کنند و به‌عنوان لاپیس لازولی سوئیسی در بازار می‌فروشند. برخی دیگر نیز برای زیبایی این سنگ از خرده‌های پیریت استفاده می‌کنند.

گاهی در بازار نام‌های دیگری هم دیده می‌شود، مانند Swiss Lapis (جاسپر یا کلسدونی رنگ‌شده)، German Lapis (جاسپر رنگ‌شده) و Canadian Lapis (سودالیت). این‌ها را نباید با لاپیس لازولی اشتباه گرفت.

روش تشخیص لاجورد اصل از بدل

• لاجورد طبیعی وقتی در دست گرفته شود همیشه سرد است، اما سنگ‌های مصنوعی و پلاستیکی با کمی ماندن در دست گرم می‌شوند.
• پنبه‌ای را با استون خیس کنید و به سطح سنگ بزنید. استون رنگ مصنوعی را در خود حل می‌کند.
• با لوپ، اختلاف رنگ را در ترک‌های سطح سنگ بررسی کنید.
• در یک آزمایش مخرب برای لاجوردهایی که با مواد پلاستیکی بازسازی شده‌اند، با تماس نوک داغ میله فلزی بوی نامطبوع پلاستیک به مشام می‌رسد. این نمونه‌ها با فشار دادن زیر دندان نیز فرو می‌روند.
• در خرید لاجوردهایی که رنگ یکدست و بدون رگه یا لکه دارند و بسیار پررنگ و شبیه رنگ‌های مصنوعی‌اند، احتیاط کنید.
• با ابزار گوهرشناسی فیلتر چلسی (Chelsea filter) می‌توانید لاجورد طبیعی را از نوع سنتتیک و آزمایشگاهی تشخیص دهید. زیر این فیلتر، لاپیس لازولی طبیعی نور قرمز مایل به قهوه‌ای ضعیفی منعکس می‌کند، در حالی که نوع سنتتیک آن نور قرمز روشن منعکس خواهد کرد.

همان‌طور که در تصویر بالا می‌بینید، اغلب مهره‌ها یا ریسه‌های ارزان‌قیمت با روش بهسازی نه‌چندان پایداری رنگ می‌شوند و اگر آن‌ها را در استون غرق کنید، پس از مدتی کوتاه رنگ پس می‌دهند. توجه کنید که پس از رنگ پس دادن، جلا و زیبایی مهره یا نگین از بین می‌رود. ما این آزمایش را روی یک لاجورد بدون بهسازی انجام دادیم و هیچ اتفاق خاصی رخ نداد و زیبایی آن باقی ماند.

نکاتی که باید در خرید لاجورد طبیعی به‌خاطر بسپارید

• اگر سفیدی سنگ بسیار زیاد باشد، در کلاس کلسیت ارزان‌قیمت طبقه‌بندی می‌شود.
• اگر رنگ سنگ به آبی تیره خاکستری‌رنگ گراییده باشد، احتمالاً لاپیس لازولی نیست و سودالیت است.
• معمولاً سودالیت‌های بی‌کیفیت را رنگ می‌کنند و به‌عنوان لاجورد می‌فروشند. این نمونه‌های بدلی در تایوان بسیار یافت می‌شوند.
• در نمونه‌های لاجورد مصنوعی ساخته‌شده از شیشه، خال‌های طلایی دیده نمی‌شوند، ولی در نمونه سنتتیک گیلسون کمتر دیده می‌شوند.
• از نظر فیزیکی، راف لاجورد طبیعی روی سطح چینی بدون لعاب خاکه (Streak) آبی روشن دارد. اگر آن را نصف کنید، بوی نه‌چندان خوشایندی (در اثر سولفور) به مشام می‌رسد.
• از فروشنده ضمانت بگیرید که در صورت منفی بودن نتیجه آزمایشگاه گوهرشناسی، سنگ را پس بگیرد.

معادن سنگ لاجورد در کجا قرار دارند؟

معادن لاجورد در جهان بسیار معدود هستند. امروزه بدخشان در افغانستان، دره کوکچه در منطقه کرانومونجان و کوه‌های غرب هندوکش نزدیک سرچشمه رودخانه آمودریا جزو منابع بهترین انواع لاجورد جهان‌اند و هنوز هم با روش‌های سنتی از آنجا استخراج می‌شود. لاجوردهای افغان از 6500 سال پیش، در زمان هخامنشیان که جزو ایران بود، مورد توجه قرار گرفته‌اند.

پاکستان (در کوه‌های چاگای، در محلی موسوم به بی بی دیک، ۳۵ کیلومتری شمال دال بندیان در نزدیکی مرز افغانستان)، دریاچه بایکال در غرب روسیه (که لاپیس لازولی در آنجا حاوی مرمر دولومیتیزه است)، پامیر، آمریکای جنوبی، شبه‌جزیره سینا و همچنین مناطقی از ایران از دیگر منابع سنگ لاپیس لازولی هستند.

معادن سنگ لاجورد در متون تاریخی و کتب اسلامی

دانشمندان تاکنون معادن متعددی را برای سنگ لاجورد ذکر کرده‌اند، اما فقط تعداد معدودی از آن‌ها با آزمایش‌های سنگ‌شناسی تأیید شده است. ابوریحان بیرونی در کتاب ارزشمند «الجماهر في المعرفه الجواهر» می‌نویسد:

سنگ لاجوردی که به سوی خراسان و عراق حمل می‌گردد، از بدخشان و آنچه که به سوی مغرب رهسپار است از معدن لاجورد ارمنیه (ارمنستان) است ابوریحان بیرونی

وی همچنین می‌گوید: «لاجورد در روم به اسم ارمیناتون خوانده می‌شود». این کتاب قدیمی‌ترین اثری است که به وجود معدن لاجوردی غیر از معدن بدخشان اشاره می‌کند.

در کتاب الجغرافيه، مربوط به قرن ششم ه.ق، فقط به وجود معدن لاجورد در کوه‌های «سبر ماق» خراسان اشاره شده است. جوهری نیشابوری در کتاب جواهرنامه نظامی (تأليف ۵۹۲ ه.ق) می‌نویسد: «معادن لاجورد در ارمنیه و بدخشان است». در کتاب‌های متعددی از قرن هفتم نیز به این سنگ اشاره شده است. خواجه نصیرالدين و ياقوت حموی معادن آن را در بدخشان می‌دانند. التيفاشی در کتاب ازهار الافكار في جواهر الاحجار معادن آن را در کوه‌های طخارستان در ارمنیه معرفی می‌کند.

معادن لاجورد ایرانی بر اساس کتب تاریخی

در حالی که دانش باستان‌شناسی و اطلاعات زمین‌شناسی از دو معدن بدخشان (در هزاره‌های چهارم و سوم ق.م) و کویته نام می‌برند، متون اسلامی وجود معدن لاجورد در شمال غرب ایران را تأیید می‌کند. در قرن هشتم، ابن بطوطه و آملی فقط از معدن لاجورد بدخشان نام می‌برند. در همین سده، در کتاب عرايس الجواهر في النفایس الاطائب برای اولین بار به چهار نوع لاجورد (بدخشانی، کرمانی، گرجی و دزماری) اشاره می‌شود.

در قرن دهم، که آخرین بازه زمانی نگارش این نوشتار را شامل می‌شود، بیهقی و محمدبن منصور در ذکر معادن لاجورد به شیوه کاشانی به چهار معدن اشاره کرده‌اند، با این تفاوت که به‌جای معدن گرجی از معدن کرجی نام می‌برند. بیهقی در تعیین مکان کرج چنین بیان می‌کند:

کرج شهری از بلاد جبل، بین همدان و اصفهان در میانه راه و به همدان نزدیکتر بیهقی

او همچنین دزمار را قلعه گلی از نواحی آذربایجان در نزدیکی تبریز تعیین می‌کند.

بهترین نوع سنگ لاجورد کدام است؟

هرچه رنگ آبی لاپیس لازولی عمیق‌تر و یکدست‌تر و بدون ترک و رگه‌های طلایی پیریت باشد، ارزش آن بالاتر است. خواجه نصیرالدین طوسی در کتاب تنسوخ‌نامه ایلخانی، در ذکر صفات لاجورد خوب می‌نویسد: «لاجوردی که در آن نقاط زر بتوان دید و هر چه صاف‌تر و خوش‌رنگ‌تر و در آن نقاط سفید کمتر باشد، بهتر است». کتاب‌های قدیمی همواره لاجورد بدخشان را بر دیگر انواع لاجورد ترجیح می‌دهند.

امروزه لاپیس لازولی نوع Afghan یا Persian رنگ آبی متمایل به بنفش دارد و با مقدار کمی پیریت، جزو بهترین انواع لاجورد طبقه‌بندی می‌شود. نوع روسی یا Siberian رنگ‌های آبی متفاوت و مقادیری پیریت و کلسیت دارد. نمونه دیگری نیز با نام Chilean وجود دارد که نقاط سبزرنگ دارد و کلسیت سفید در آن به‌صورت شجری نمایان است.

کاربردهای سنگ لاجورد با توجه به متون تاریخی

در کتاب اسلامی معجم البلدان آمده است که از سنگ لاجورد برای ساخت نگین انگشتر و نقاشی نیز استفاده می‌شده است. در جواهرنامه نظامی، علاوه بر ساخت نگین، به رنگ کردن پارچه و لباس با رنگ گرفته‌شده از لاپیس لازولی اشاره شده است. جوهری نیشابوری در کتاب مذکور می‌گوید:

از آن نگین انگشتری می‌سازند و مردم شام به آن رغبت می‌کنند جوهری نیشابوری

https://youtu.be/FrpiJ6v8uCo

همان‌طور که در ویدئوی بالا مشاهده می‌کنید، در دوران قدیم، از آنجا که رنگ نیلی به‌صورت مصنوعی دست‌نیافتنی بوده است، نقاشان دربار و اشراف‌زادگان از پودر سنگ‌های لاجورد استفاده می‌کردند که از خوارمیانه استخراج می‌شد. به دلیل فاصله زیاد تا اروپا، این رنگ بسیار گران بود. در نفایس الفنون آمده است که از آن انگشتر می‌سازند و برای ساخت انواع ظروف سفالی نیز از آن استفاده می‌شود.

بدیهی است منظور آملی از استفاده از لاجورد در ساخت ظروف سفالی، استفاده از رنگ حاصل از لاجورد برای دادن رنگ و لعاب به سفال است. کاشانی به نحوه استحصال رنگ از لاجورد و استفاده از آن در کاشی‌سازی اشاره می‌کند. همچنین ابن بطوطه در جریان بازدید از خرابی‌های شهر بلخ می‌نویسد که پایه عمارت‌های بلخ با رنگ‌های لاجورد منقوش است و معدن آن در خراسان قرار دارد.

تاریخچه تجارت سنگ لاجورد

تحلیل‌های باستان‌شناسی مهره‌های یافت‌شده از سنگ لاجورد نشان می‌دهد که تجارت این سنگ در دوران باستان، مانند کالایی شأن‌آفرین و تجملی، میان ثروتمندان رواج داشته است. این دیدگاه از آن رو شکل گرفته که معادن این سنگ و دسترسی به آن محدود بوده و طبقه حاکم می‌توانسته از همین دسترسی محدود برای ایجاد تمایز میان خود و توده مردم استفاده کند. گاهی نیز در مراسم ویژه مذهبی از این سنگ استفاده شده است.

در طی هزاره‌های چهارم و سوم ق.م، استقرارهای بین‌النهرینی با توجه به ظرفیت بالای اقتصادی، بازار مناسبی برای تجارت کالای نیمه‌قیمتی و تجملی سنگ لاجورد بودند. به نظر می‌رسد این کالای گران‌بها از طریق مسیرهای کاروانی از شرق ایران به بین‌النهرین وارد می‌شده است. استقرارهایی که در امتداد مسیرهای کاروانی قرار داشتند، از طریق نقل و انتقال این کالای سنگی به سود سرشاری دست یافتند.

در شهر سوخته، گور یک کارگر را با ابزارش به همراه مهره‌های لاجورد یافته‌اند که نشان از قدمت این سنگ به‌عنوان یکی از قدیمی‌ترین سنگ‌های زینتی بشر می‌دهد. امروزه با توجه به محدود بودن معادن آن، لاپیس لازولی باکیفیت با رنگ خوب قیمت نسبتاً بالایی دارد.

خواص لاجورد در کتب پزشکی کهن

جایگاه درمانی لاجورد و تجارت این سنگ برای رفع نیازهای پزشکی و دارویی همواره در تفسیرهای باستان‌شناسان غایب بوده است، اما در متون و منابع کتاب‌های قدیمی می‌توان اطلاعاتی درباره خواص درمانی و پزشکی سنگ لاجورد به دست آورد. در این زمینه، کتاب‌های پزشکی قانون ابن‌سینا، ذخیره خوارزمشاهی و تذکره الکحالین در کنار ذکر داروها، خواص دارویی و درمانی سنگ لاجورد را نیز ذکر می‌کنند. ابن‌سینا در خواص دارویی این سنگ می‌گوید:

• قوتش همان قوت صمغ گیاه بدران است و کمی از آن ضعیف‌تر است.
• مزاج: در دوم گرم و در سوم خشک است.
• خاصیت: گزنده، گنداننده، زداینده همراه تندی و کمی گیرندگی. می‌سوزاند و قرحه می‌آورد.
• آرایش: زگیل‌ها را برمی‌کند. چشم. چنان که گویند رویشگاه موی مژه را به بهترین حالت درمی‌آورد و موی مژه را زیاد می‌کند. بعضی گویند سبب این است که لاجورد خلط‌های بد ضد رویش موی مژه را از بین می‌برد و موهای مژه بی‌هیچ مانعی سر برمی‌آورند.
• سینه: درمان نفس‌بریدگی ناشی از خستگی است.
• اندامان دفعی: بخورند یا بردارند، ریزشی ملایم به بول می‌دهد، مواد سودایی را و هر آنچه با خون آمیخته و غلیظ است بیرون می‌ریزد. داروی درد گرده است. مقدار تناولی لاجورد تا چهار (گرم) است و اگر با داروهای دیگر باشد تا یک درهم تجویز شده است.

خواص سنگ لاجورد در کتب غیر پزشکی قدیم

در سایر کتاب‌های تاریخی غیر پزشکی که درباره سنگ لاجورد اطلاعاتی به خواننده عرضه کرده‌اند، خواص دارویی و درمانی بسیاری برای این سنگ قائل شده‌اند. کتاب نخبه الدهر فی العجائب البر و البحر آن را برای درمان تنگی نفس، ازدیاد نور چشم، درمان صرع و سودا سودمند می‌داند. آملی لاجورد را برای اسهال صفراوی، رفع بی‌خوابی، درمان افراد مبتلا به مالیخولیا و رویش مژه مؤثر می‌داند.

با توجه به اطلاعات حاصل از کتاب‌های تاریخی، می‌توان مهم‌ترین خواص دارویی لاجورد را درمان بی‌خوابی و اسهال صفراوی، درمان افراد مبتلا به مالیخولیا و رویش مژه چشم دانست.

خواص معنوی لاجورد در چاکرا درمانی

لاپیس لازولی چاکراهای ششم (چشم سوم) و پنجم (چاکرای گلو) را تحت تأثیر قرار می‌دهد. این سنگ به فرد کمک می‌کند تا شناخت بیشتری از درون خود پیدا کند و آسیب‌های احساسی را از بین ببرد. همچنین خواص لاجورد باعث ارتقای دورآگاهی شهودی، افزایش عمق مراقبه، فعال شدن چشم سوم و ارتقای توانایی فرد برای رویابافی و درک راهنمایی‌های شهودی می‌شود.

لاجورد در مصر باستان برای دفن و آراستن فراعنه مورد استفاده قرار می‌گرفت و به‌عنوان سنگی متعلق به سلطنت و معنویت بر سایر سنگ‌ها برتری پیدا کرده است. این سنگ متعلق به حقیقت است و آگاهی الهامی و آورنده اطلاعات جدید به ذهن شخص در قالب تصاویر، به جای کلمات، می‌باشد.