سنگ فیروزه چیست؟ انواع سنگ فیروزه، تشخیص و خواص آن

سنگ فیروزه در طول تاریخ همواره مورد توجه انسان‌ها بوده است. شاید مهم‌ترین دلیل این توجه به خواص سنگ فیروزه نیز مربوط باشد. از انواع سنگ فیروزه می‌توان به نوع شجر و فیروزه عجمی اشاره کرد. از مشخصات سنگ فیروزه می‌توان به رنگ جذاب آن اشاره کرد که بسته به نوع رنگ، آبی آسمانی یا آبی محک، می‌تواند بسیار گران یا ارزان باشد.

تاریخچه سنگ فیروزه

سنگ فیروزه یکی از قدیمی‌ترین سنگ‌های جهان است و تاریخی طولانی دارد. به‌دلیل رنگ جذاب آن، دست‌کم از هزاره‌های ششم و پنجم پیش از میلاد مورد توجه و استفاده انسان بوده است. کاوش‌های باستان‌شناسی نشان داده است که حاکمان مصر باستان حدود 3000 سال پیش از میلاد از جواهرات ساخته‌شده از این گوهر برای تزیین و طلسم استفاده می‌کردند یا آن را همراه مومیایی خود دفن می‌کردند. به گفته GIA، فیروزه‌های مدفون در مقبره‌های مصر باستان از قدیمی‌ترین جواهرات جهان‌اند و مصریان باستان آن را «مفکات» (Mefkat) می‌نامیدند که به معنی «شادی» و «لذت» نیز هست. گفته می‌شود ذخایر محدود آن در مصر به همین دلیل به‌سرعت رو به اتمام گذاشت. در اواسط سده هفدهم، تاورنیه می‌نویسد:

پیروزه تنها در ایران وجود دارد و از ۲ معدن به دست می آید. یکی از این ۲ رگه کهن صخره نام دارد، به مسافت ۳ روز از مشهد به سوی شمال غرب، نزدیک شهر بزرگی به نام نیشابور واقع است و دیگری که نو صخره خوانده می شود، ۵ روز از آن مسافت دارد. سنگهایی که از نو صخره به دست می آید،از لحاظ جنس بدتر و رنگ آن آبی مایل به سفید است و چندان مرغوب نیست و می توان بسیاری از آن را به بهای کم خرید. اما شاه ایران سالهاست استخراج فیروزه را از کهن صخره به خود محدود کرده است و کسی حق بهره برداری از آن را ندارد. تاورنیه

فیروزه یا سنگ ترکی؟

ایرانیان این سنگ را «پیروزه» به معنای پیروزی می‌نامیدند، سپس اعراب این واژه را معرب کرده و «فیروزه» خوانده‌اند. در زبان انگلیسی این واژه به معنی «سنگ ترکی» است و از عبارت فرانسوی pierre tourques گرفته شده است. به گفته GIA، این نام در قرن سیزدهم پدید آمد و نشان می‌دهد که این ماده احتمالاً نخستین بار از منابع ترکیه‌ای به اروپا رسیده است. این نام‌گذاری از این واقعیت تاریخی برمی‌آید که در گذشته ایران و سایر ملل خاورمیانه این سنگ را از مسیر ترکیه به اروپا صادر می‌کردند و تصور همگان این بود که این سنگ در ترکیه استخراج می‌شود.

در ترکیه به آن «فیروز» (fayruz) گفته می‌شد، در حالی که استخراج مرغوب‌ترین نوع آن در ایران و در یکی از نخستین معادن بزرگ فیروزه دنیا در نیشابور، قدمتی دست‌کم سه‌هزارساله داشت. این سنگ در قرن چهاردهم در اروپا سنگ زینتی باارزشی به شمار می‌رفت. گفته می‌شود پس از زوال قدرت کلیسای کاتولیک رم، به مردم اجازه داده شد از آن در ساخت جواهرات استفاده کنند.

تاریخ استفاده سنگ فیروزه در ایران

در ایران قرن‌های متمادی از فیروزه به‌طور گسترده برای تزیین اشیاء، مساجد و داخل و خارج بسیاری از بناهای مهم استفاده شده است. این شیوه ایرانی بعدها به شبه‌قاره هند نیز راه یافت و در ساخت تاج‌محل هم از فیروزه استفاده شده است. این رنگ نمادی از بهشت خدا بر روی زمین تلقی می‌شد. کاوش‌های باستان‌شناسی در منطقه آسیای میانه نشان می‌دهد که در گورهای ثروتمندان این منطقه و سراسر حوزه قفقاز، فیروزه ایرانی یافت شده است.

یکی از مهم‌ترین یافته‌های باستانی در شمال شرق ایران، در محوطه تپه برج اطراف معدن تاریخی نیشابور، مربوط به اسکلت زنی حدود 45 ساله است که قطعه‌ای سنگ فیروزه سوراخ‌شده در نزدیکی کمر او شناسایی شد. آزمایش‌ها نشان داد که قدمت اسکلت به 4360 سال قبل از میلاد مسیح برمی‌گردد. در طول تاریخ، از دانه‌های تخم‌مرغی‌شکل فیروزه ایرانی برای ساخت جواهرآلات و مرصع‌کاری اشیاء استفاده شده است. گفته می‌شود به‌دلیل نبود فناوری فرآوری، این سنگ ارزشمند هم‌اکنون از معادن ایرانی به‌صورت خام به ترکیه صادر می‌شود و پس از تراش و فرآوری، با نام سنگ فیروزه ترکی به جهانیان عرضه می‌شود. کشورهایی چون چین، هند و ایتالیا نیز تلاش می‌کنند مرکزیت تجارت این کانی زیبا را به دست آورند.

مشخصات سنگ فیروزه

فیروزه کانی‌ای از جنس فسفات آبدار آلومینیوم و مس با ساختار بلوری کج‌وجهی (تری‌کلینیک)، شفافیتی کدر و مومی‌شکل و سختی 5 تا 6 در مقیاس موهس است. این سنگ معمولاً توده‌ای از بلورهای میکروسکوپی است. فیروزه تحت تأثیر محلول‌های اسیدی در محیط آبی تشکیل می‌شود و به‌صورت توده‌های فشرده یا رگه‌هایی جداگانه در داخل شکاف سنگ‌ها، به شکل گرد یا قلوه‌ای، یافت می‌شود. بهترین مناطق از نظر آب‌وهوایی برای تشکیل این سنگ مناطق خشک است. این گوهر معمولاً در مناطقی یافت می‌شود که در آن‌ها صخره‌های برجامانده از فعالیت‌های آتشفشانی وجود دارد یا حرارت زمین در شکل‌گیری آن دخالت داشته است.

به گفته GIA، فیروزه تنها در چند منطقه روی زمین تشکیل می‌شود: مناطق خشک و بایر که در آن‌ها آب‌های زیرزمینی اسیدی و غنی از مس به سمت پایین نفوذ می‌کنند و با کانی‌های حاوی فسفر و آلومینیوم واکنش نشان می‌دهند. نتیجه این فرایند رسوبی، ترکیبی متخلخل و نیمه‌شفاف تا مات از مس و فسفات آلومینیوم آبدار است.

فیروزه سنگی با بافت متخلخل است. هرچه تخلخل و حباب‌های درون این سنگ کمتر باشد، سختی و استحکام آن بیشتر می‌شود و احتمال شکستگی و ترک‌خوردگی هنگام استخراج اولیه یا تراش آن کمتر است؛ GIA نیز تخلخل کم و بافت ریز را ارزشمندتر می‌داند. به‌دلیل خلل‌وفرج فراوان در این سنگ، می‌توان برای خوش‌رنگ کردن آن از نمک‌های مس و آنیلین (Aniline) استفاده کرد؛ این کار نوعی بهسازی (Treatment) به شمار می‌آید.

فیروزه معمولاً چندبلوری است؛ به همین دلیل در رفراکتومتر بیشتر یک قرائت نقطه‌ای حدود 1.61 تا 1.62 دیده می‌شود. شکست دوگانه 0.040+ فقط در بلورهای منفرد نادر اندازه‌گیری شده و GIA آن را در فیروزه‌های معمول غیرقابل تشخیص می‌داند.

رگه‌های قهوه‌ای سنگ فیروزه

اغلب در این سنگ به‌علت اکسیداسیون آهن، رگه‌هایی قهوه‌ای‌رنگ به اندازه دو سانتی‌متر از کانی لیمونیت دیده می‌شود. وجود ذرات ریز ماسه‌سنگ یا رگه‌های اکسید منگنز یا یشم سبز، این سنگ را به رنگ خاکستری سیر درمی‌آورد. به گفته GIA، لیمونیت نشانه‌های قهوه‌ای تیره و ماسه‌سنگ نشانه‌های کرم‌رنگ (Tan) ایجاد می‌کند. این نشانه‌ها باقی‌مانده سنگ میزبان‌اند و ماتریکس (Matrix) نامیده می‌شوند. این سنگ ممکن است با کانی‌های مالاکیت و کریزوکولا توده‌های فشرده و درهم‌آمیخته تشکیل دهد.

فیروزه با رگه‌های سیاه را «فیروزه تارعنکبوتی» (Spiderweb Turquoise) می‌نامند. در موارد نادر که رگه‌های آن طلایی باشد، بسیار باارزش‌تر است. رنگ‌های سبز آبی کمرنگ و سبز آبی از ارزش کمتری برخوردارند. این رنگ‌ها به‌علت کم یا زیاد بودن عناصری مثل مس و آهن پدید می‌آیند. در بازار فیروزه‌های عالی، به گفته GIA، نمونه‌های بدون ماتریکس بیشترین قیمت را دارند و نمونه‌های دارای ماتریکس تارعنکبوتی جذاب در رتبه دوم ارزش قرار می‌گیرند.

همچنین وجود کانی‌هایی مانند پیریت و هماتیت که از سنگ میزبان در ماتریکس فیروزه به‌جا مانده‌اند، رگه‌های طلایی زیبایی به آن می‌دهد که بر قیمت آن نیز می‌افزاید. با در نظر گرفتن همه این موارد، نوع اصیل آن با رنگ آبی یک‌دست بسیار کمیاب است. شاید به همین دلیل است که فیروزه نیشابور با رگه‌های زیبا و رنگ آبی آسمانی‌اش در دنیا مشهور است.

علت رنگ فیروزه

رنگ جذاب و آبی این گوهر به‌دلیل حضور عنصر مس است. اگر این سنگ در منطقه‌ای استخراج شود که مس معادن آن بیشتر است، ممکن است آبی‌تر و به رنگ آبی آسمانی باشد. تغییر رنگ فیروزه از آبی به سبز را در برخی منابع به از دست رفتن آب درون سنگ در طول زمان نسبت می‌دهند؛ GIA از تغییر رنگ بر اثر گرمای زیاد، مواد شیمیایی، لوازم آرایشی و چربی یا عرق پوست یاد می‌کند. تفاوت رنگ فیروزه به نسبت آهن به مس نیز مربوط است. اگر در آن معدن بخشی از آلومینیوم با آهن جایگزین شود، سنگ به رنگ مایل به سبز دیده می‌شود.

در ویدئوی زیر علت طیف رنگ‌های مختلف فیروزه را که متأثر از درصد ترکیب عناصر آن است مشاهده می‌کنید:

منابع سنگ فیروزه در جهان

سنگ فیروزه در مناطقی مانند ایران، تبت، چین، مصر و جنوب غربی آمریکا به دست می‌آید. گرچه درجه خلوص و رنگ تولیدات اغلب معادن آن با هم متفاوت است، اغلب این سنگ‌ها دست‌کم از لحاظ شکل ظاهری شبیه هم هستند. فیروزه در مناطق مختلفی از ایران، از جمله نیشابور، باغو (دامغان)، الله‌آباد و یخ‌آباد (کاشمر)، میدوک و چاه فیروزه (شهربابک)، شناسایی شده و بسته به کیفیت و ارزش اقتصادی آن‌ها بهره‌برداری می‌شود.

معدن سنگ فیروزه نیشابور قدیمی‌ترین و مهم‌ترین معدن فیروزه کشور است و در سطح جهان نیز شهرت و اعتبار خاصی دارد. نیشابور از گذشته‌های دور شهری با اهمیت در کنار جاده ابریشم بود و از یک سو فلات ایران را به آسیای مرکزی و از سوی دیگر فلات آناتولی و سواحل مدیترانه را به چین پیوند می‌داد. این معادن در مجاورت یک مسیر قدیمی قرار دارد که در روزگاران قدیم محل عبور کاروان‌های بازرگانی بوده است.

به گفته GIA، منبع سنتی بهترین رنگ فیروزه، یعنی آبی آسمانی (Robin’s-egg blue)، منطقه نیشابور در ایران است. در بازار به فیروزه‌ای با این رنگ «آبی ایرانی» (Persian Blue) می‌گویند، حتی اگر در ایران استخراج نشده باشد. GIA همچنین می‌گوید قیمت فیروزه عمدتاً بر پایه کیفیت تعیین می‌شود، نه منشأ جغرافیایی؛ هرچند فیروزه باکیفیت با منشأ شناخته‌شده‌ای مانند ایران ممکن است اندکی گران‌تر معامله شود.

در مصر دو معدن از معادن شبه‌جزیره سینا، که «کشور فیروزه» نامیده می‌شد، وجود دارد و در زمره قدیمی‌ترین معادن شناخته‌شده جهان قرار دارد. این معادن اکنون ارزش اقتصادی چندانی ندارند و بومیان آن‌ها را به شکل ابتدایی استخراج می‌کنند. سنگ فیروزه این منطقه سبزتر از نوع ایرانی آن است. امروزه بسیاری از فیروزه‌هایی که در ایران به فروش می‌رسند مربوط به شهر بابک کرمان است که چند سالی است منابع بسیار غنی از آن یافت شده است.

معادن فیروزه در غرب

جنوب غربی ایالات متحده از لحاظ تولید سنگ فیروزه بسیار غنی است و مناطقی مانند آریزونا، کالیفرنیا، کلرادو، نیومکزیکو و نوادا از مراکز عمده تولید آن در این کشور شناخته می‌شوند. در حال حاضر، آریزونا بزرگ‌ترین تولیدکننده این سنگ در کشور است. نوادا ایالت دیگری است که با داشتن 120 معدن، بخش عظیمی از سنگ فیروزه مورد استفاده صنعت جواهرسازی را تأمین می‌کند. گفته می‌شود مرغوب‌ترین نوع آن در ایالات متحده از معدن لس کریلوس نیومکزیکو به دست می‌آید و پیش از ورود فاتحان اسپانیایی به قاره جدید، بومیان به‌طور گسترده از سنگ این معدن بهره‌برداری می‌کردند. به گفته GIA، فیروزه برای قبایل بومی جنوب غربی آمریکا گوهری تشریفاتی و وسیله مبادله نیز بوده است.

چینی‌ها نیز بیش از سه هزار سال پیش این گوهر را می‌شناختند و هنرمندانشان آن را در آثار خود به‌کار می‌بردند و تولید آن محدود بود. مارکوپولو نیز در گزارش خود اشاره کرده است که این سنگ در ایالت سی‌چوان چین یافت می‌شده است. در شرق و غرب استان تبت نیز معادنی از آن وجود دارد و GIA فیروزه را گوهر ملی تبت می‌نامد.

تشخیص اصل بودن سنگ فیروزه

امروزه نوع باکیفیت و اصل سنگ فیروزه بسیار محدود در بازار عرضه می‌شود. GIA می‌گوید فیروزه معمولاً برای بهبود پایداری و رنگ بهسازی می‌شود. نوعی از آن نیز به‌عنوان رنگ ثابت به بازار عرضه می‌شود که با مواد پلیمری ترکیب شده است. این سنگ‌ها به‌دلیل ترکیب با پلیمر تغییر رنگ نمی‌دهند و در هر اندازه‌ای موجودند. هرچند روغن آفت این گوهر محسوب می‌شود، چربی (پارافین یا مواد پلاستیکی مایع) باعث جلا و دوام، پررنگ‌شدن و پر شدن خلل‌وفرج آن نیز می‌شود.

در گذشته برای زیباتر کردن جلوه این سنگ آن را با روغن‌های رنگین، واکس و مواد پلاستیکی رنگی اشباع می‌کردند. در چنین نمونه‌هایی با اتصال فلز داغ (آزمون نقطه داغ، Hot Point Test) بوی بسیار زننده پلاستیک به مشام می‌رسد. واکس و روغن در تماس با فلز داغ عرق می‌کنند و در سنگ فیروزه باقی می‌مانند. GIA هشدار می‌دهد که گرما یا حلال می‌تواند سطح فیروزه بهسازی شده را خراب کند. این نمونه‌ها معمولاً در همین اندازه وزن سبک‌تری نسبت به نوع اصیل خود دارند. یکی از مهم‌ترین راه‌های تشخیص فیروزه طبیعی توجه به پشت آن، یعنی سنگ ماتریکس (سنگ چسبیده به پشت سنگ)، است. فیروزه‌های نیشابور که گاه تیره یا سفید و همراه با پیریت دیده می‌شوند می‌توانند به تشخیص ما کمک کنند.

در روش پیشرفته زاچری (Zachery)، فیروزه‌های آمریکایی، از جمله فیروزه معدن Kingman، بهسازی می‌شوند. تشخیص بیشتر این نمونه‌ها فقط با دستگاه و تحلیل شیمیایی ممکن است و در حالت عادی هیچ نشانه‌ای از بهسازی‌شدن آن‌ها دیده نمی‌شود. بر پایه گزارش Gems & Gemology (1999)، این روش شامل اشباع با پلیمر نیست و فیروزه‌های بهسازی شده پتاسیم بیشتری دارند. این روش تخلخل را کم می‌کند و سنگ جلای بهتری می‌گیرد. با این روش، استحکام فیروزه هم برای تراش و هم در برابر مواد شیمیایی مقاوم‌تر می‌شد. در ایران بیشتر هنوز همان روش سنتی استفاده می‌شود.

سنگ‌های مشابه سنگ فیروزه

تشخیص سنگ فیروزه در طبیعت گاهی مشکل است. برای مثال در ایران سنگ واریسیت (Variscite) وجود دارد که بسیار مشابه فیروزه است، اما رنگ نسبتاً سبزی دارد. کریزوکولا نیز کانی دیگری است که رنگی مشابه دارد، ولی به‌علت سختی پایین‌تر، 2.5 تا 3.5، قابل تشخیص است. در جدول زیر تعدادی از کانی‌هایی را که ترکیبات شیمیایی مشابه فیروزه دارند مشاهده می‌کنید:

سنگ هولیت (Howlite) یا بدل فیروزه؟

همان‌طور که در تصویر بالا می‌بینید، نوع دیگری از بدل این گوهر را با رنگ کردن اغلب کالسدونی یا هولیت درست می‌کنند. برخی تصور می‌کنند که فیروزه سفید است. رگه‌های هولیت همانند رگه‌های فیروزه است و در بازار ایران نیز نمونه‌های زیادی از آن وجود دارد. می‌توانید با حلال قوی دی‌متیل‌فرمامید (Dimethylformamide) و یک گوش‌پاک‌کن آن را آزمایش کنید؛ این حلال سمی است و باید در محیط دارای تهویه و با دستکش به‌کار رود. گاهی استون نمی‌تواند رنگ را حل و پاک کند.

فیروزه‌های پرس‌شده و سنتتیک

در نمونه‌ای دیگر، قطعات شکسته یا پودرشده فیروزه را با چسب مخصوص در پرس شکل می‌دهند یا از شیشه و سرامیک و پلاستیک برای ترمیم آن استفاده می‌کنند. پس از مخلوط کردن با رنگ و رزین و حرارت دادن تا دمای بالای 50 درجه سانتی‌گراد و سخت شدن، سنگ را تراش می‌دهند. یکی از نشانه‌های تشخیص این نمونه‌ها رنگ مصنوعی و بسیار یکنواخت و یک‌دست آن‌هاست.

انواع سنگ فیروزه چیست؟

انواع سنگ فیروزه بر اساس رنگ و طرح، بسته به محل استخراج، متفاوت است. در تصویر فوق:

• در ردیف بالا سمت چپ: نگین آبی فیروزه‌ای مایل به سبز با زمینه سیاه و سفید از چین، یک نگین اشک، کمی مایل به سبز دامله آبی فیروزه‌ای از معدن زیبای خفته آریزونا (Sleeping Beauty Mine)، دو نگین به رنگ آبی آسمانی فیروزه‌ای با زمینه قهوه‌ای شکلاتی از معدن‌های Altyn-Tyube در قزاقستان.
• در ردیف مرکز: یک نگین به رنگ آبی آسمانی کوچک از معادن کینگمن در آریزونا و دو دامله کوچک و گرد به رنگ آبی آسمانی از معدن زیبای خفته آریزونا است.
• در ردیف پایین: دو دامله کوچک با زمینه سیاه از معادن ناشناخته در نوادا؛ تراش اشک‌شکل آبی فیروزه‌ای کمی مایل به سبز در زمینه سیاه و سفید از معدن Newlanders در نوادا و یک دامله مستطیل‌شکل از آبی فیروزه‌ای کمی مایل به سبز در زمینه قهوه‌ای مایل به قرمز از معدنی واقع در نوادا.

انواع فیروزه چینی

در این تصویر انواع مختلف فیروزه استان هوبئی چین را می‌بینید. به ترتیب از بالا به پایین، هر یک با عبارات و اصطلاحاتی نمادین شناخته می‌شوند:

• عکس A: بافت لایه‌ای (شبیه موج آب) growth layer
• عکس B: بافت قطره بارانی raindrop
• عکس C: بافت تارعنکبوتی spiderweb
• عکس D: سه‌رنگ تانگ (Tang tricolor)*
• عکس E: فیروزه ulan flower *
• عکس F: فیروزه رگه علف آبی * water grass vein

• اصطلاح سه‌رنگ تانگ در اصل به نوعی سفال لعاب‌دار چندرنگ رایج در سلسله تانگ اطلاق می‌شود. در این نوع فیروزه‌ها سه رنگ زرد، سبز و آبی دیده می‌شود که بسیار جالب و خاص است.
• فیروزه ulan flower نوع بسیار مرغوب فیروزه تارعنکبوتی است که رنگ آبی آن پررنگ‌تر است. به گفته GIA، «flower» به الگوی حاصل از رگه‌های ریز سیاه اشاره دارد.
• در مورد عکس F، خطوط آهن در فیروزه آن را شبیه نوعی علف آبزی کرده و این نام از آن گرفته شده است.

احتمالاً انتظار چنین فیروزه‌هایی را از چین نداشتید. به گزارش Gems & Gemology، حدود 70 درصد فیروزه بازار جواهر چین از استان هوبئی تأمین می‌شود و این نمونه‌ها اغلب در بازار داخلی چین مصرف می‌شوند. گفته می‌شود فیروزه‌های تقلبی نیز در چین زیاد ساخته می‌شود و به تمام نقاط جهان صادر می‌شود.

تفاوت فیروزه نیشابور با فیروزه شهربابک کرمان

فیروزه شهربابک کرمان به‌دلیل داشتن کانی پیریت، که با جلای فلزی و براق در سنگ به‌راحتی دیده می‌شود، قابل تشخیص است. با این حال، در برخی منابع تفاوت فیروزه کرمان و نیشابور را تنها در رنگ آن می‌دانند. فیروزه نیشابور اغلب به‌جای پیریت، رگه‌های سفید، قرمز یا خاکستری دارد که به منشأ آهن‌دار و آلومینیوم‌دار غنی مربوط است، اما این اصل عمومیت ندارد. گاهی فیروزه نیشابور نیز پیریت دارد، ولی محل آن‌ها بیشتر در کف سنگ است تا سطح فیروزه.

تفاوت فیروزه شجر با عجم

فیروزه از نظر انواع به شجری، عجمی، طوفال و خاکی تقسیم می‌شود. از انواع سنگ فیروزه در ایران، از نظر رنگ، نقش و کیفیت، می‌توان به فیروزه عجمی و شجر اشاره کرد. اروپایی‌ها نوع شجری و ایرانی‌ها نوع عجمی را که بدون شجره است می‌پسندند. فیروزه عجمی بدون رگه و یک‌دست است و در ایران بهترین نوع این سنگ در جهان محسوب می‌شود و عددی فروخته می‌شود. قیمت آن بسته به اندازه، رنگ و وزن از 5000 ریال تا میلیون‌ها تومان متغیر است.

بهترین رنگ این گوهر زیبا آبی آسمانی پررنگ است که محبوبیت بسیاری دارد و در نوع عجمی می‌توان آن را مشاهده کرد. نوع شجر نیز به‌صورت رگه‌دار با رنگ آبی و سبز دیده می‌شود. فیروزه شجری رگچه‌هایی شبکه‌ای دارد و بسته به نوع و رنگ و فرم رگچه‌ها در 14 کلاس تعریف می‌شود. این نوع گرمی معامله می‌شود و با توجه به شرایط نگین تراشیده‌شده، قیمت‌های متفاوتی پیدا می‌کند. در اروپا این نوع مقبولیت بیشتری دارد. اغلب نگین‌های این گوهر با برش کابوشن (Cabochon) دیده می‌شوند و انواع برش‌دار یا فانتزی متداول نیستند. فیروزه‌های ایرانی عموماً، برخلاف نوع تبتی، رگه‌هایی درشت و قطعه‌هایی یک‌دست دارند. همچنین گونه‌های ایرانی پررنگ‌تر از نوع سنگ‌های تبتی هستند.

شرایط نگهداری سنگ فیروزه

در برخی منابع گفته شده است که وقتی رنگ این سنگ به سمت سبز شدن می‌رود، علت آن از دست رفتن آب طبیعی موجود در این گوهر به‌دلیل گرما، مثل نور آفتاب، است؛ به‌طوری که حتی سنگ فیروزه مرغوب نیز در حرارت بالاتر از 250 درجه سانتی‌گراد به سبز مات تبدیل خواهد شد. GIA می‌گوید فیروزه عموماً به نور پایدار است، اما گرمای زیاد می‌تواند باعث تغییر رنگ و آسیب سطحی شود. این گوهر نسبت به آلودگی بسیار حساس است. به گفته GIA، مواد شیمیایی، لوازم آرایشی و حتی چربی یا عرق پوست نیز می‌توانند رنگ آن را تغییر دهند؛ به همین دلیل هنگام شستن دست با آب کلردار یا صابون بهتر است انگشتر خود را از انگشت درآورید.

فیروزه نسبتاً نرم است (سختی 5 تا 6) و در برابر خراش آسیب‌پذیر است؛ چقرمگی (Toughness) آن عموماً متوسط تا خوب است. نگه‌داشتن طولانی این سنگ در آب می‌تواند باعث سست شدن آن شود. برای تمیز کردن فیروزه، آب گرم و صابون بی‌خطر است، اما دستگاه‌های بخار و اولتراسونیک هرگز توصیه نمی‌شوند.

بر پایه برخی باورهای سنگ‌درمانی، توصیه می‌شود یک بار در ماه انرژی آن را با قراردادن در کاسه‌ای از سنگ‌های حدید یا هماتیت خشک تخلیه کنید و طی شب آن را در میان سنگ‌های کریستال (کوارتز شفاف)، به دور از نور خورشید، شارژ کنید (برگرفته از منبع غیرقابل تأیید). این روش از نظر علمی اثبات نشده است.

فیروزه؛ سنگ طلسم یا سنگ زندگی؟

شاید سنگ فیروزه قدیمی‌ترین سنگ قیمتی تاریخ بشر باشد که به‌عنوان طلسم برای قدرت، کسب موفقیت و حفاظت در برابر حوادث و قدرت‌های شیطانی کاربرد داشته است. این گوهر ریشه در اعماق تاریخ دارد و در باور مصریان «سنگ زندگی» نیز نامیده می‌شده است. چهار دستبند از قدیمی‌ترین نمونه‌های جواهرات مصر باستان در آرامگاه شاه زر (Djer) در ابیدوس، روی ساعد پیچیده‌شده در کتان زنی، پیدا شد؛ این زن احتمالاً ملکه یا از اعضای خاندان سلطنتی بوده است. دستبندها از طلا، فیروزه، لاجورد و آمتیست ساخته شده‌اند و به سلسله اول مصر، حدود 3100 تا 2890 پیش از میلاد، تعلق دارند.

این سنگ فرهنگ‌ها را به هم پیوند داده است. از مصر قدیم، ایران باستان و سلسله شانگ در چین گرفته تا اغلب بومیان آمریکا، این گوهر به‌عنوان سنگ شانس و طلسم مورد احترام بوده است. یافته‌های باستان‌شناسی نشان می‌دهد ساکنان اولیه نیمکره غربی نیز با ویژگی‌های این گوهر آشنا بودند و بنا بر باورشان از آن به‌عنوان عامل شانس و تضمین سلامتی بهره می‌بردند.

اعتقادات به سنگ فیروزه در مشرق زمین

این گوهر در طول زمان سرچشمه بسیاری از اعتقادات قدیمی بوده است. هندی‌ها معتقد بودند انداختن انگشتر فیروزه در انگشت کوچک و نگاه‌کردن به ماه نو ثروت زیادی به همراه خواهد آورد. در قرن سوم مردم اعتقاد داشتند این سنگ قدرتی دارد که می‌تواند صاحبش را از افتادن از روی اسب حفظ کند و از وقوع حوادث مرگبار جلوگیری نماید. همچنین اسب‌سواران ترکی و ایرانی آن را همانند یک طلسم بر افسار اسب می‌بستند تا از عوارضی که هنگام خوردن آب سرد در مواقع گرمای بیش از حد بدن اسب ایجاد می‌شود جلوگیری کنند.

از تغییر رنگ فیروزه به‌عنوان نشانه‌ای از خیانت زن تعبیر می‌شد. اعراب عقیده داشتند در هوای پاک و سالم این گوهر درخشان‌تر است و در هوای آلوده و غبارآلود رنگ‌پریده دیده می‌شود. ایرانیان عقیده داشتند تابش ماه نو بر سطح آن برای صاحبش اقبال به همراه می‌آورد و انسان را از شر شیطان محافظت می‌کند.

اعتقاد بومیان غربی به سنگ فیروزه

بومیان آمریکا، همچون آزتک‌ها، اینکاها و مایاها، این گوهر معنوی را پرستش می‌کردند و در آیین‌های مذهبی از آن استفاده می‌کردند. در این تصویر ماسک آزتک‌ها را می‌بینید که آن‌ها در آیین‌های مذهبی خود می‌پوشیدند. مصریان باستان آن را نشان مکنت و ثروت می‌دانستند. سرخپوست‌های زونی اعتقاد داشتند که سنگ فیروزه می‌تواند آن‌ها را از شیاطین محافظت کند. سرخپوستان ناواهو و جادوگران قبیله‌های آمریکایی، هنگام دعا برای باران، برای بارور شدن ابرها و آمدن باران اولیه‌ای که بسیار نیاز دارند، آن را به رودخانه پرتاب می‌کنند.

خواص جسمانی سنگ فیروزه (باورهای سنتی)

در امپراتوری ایران باستان، سنگ آبی آسمانی فیروزه به‌صورت دستبند و گردنبند برای محافظت فرد در برابر مرگ‌های غیرطبیعی و چشم بد کاربرد داشت. آن‌ها همچنین باور داشتند نگاه کردن به سطح این سنگ زیبا بینایی چشم را افزایش می‌دهد و قراردادن این گوهر روی چشم ملتهب می‌تواند به درمان بیماری آن کمک کند. مردمان باستان عقیده داشتند فیروزه از سلامت دارنده آن خبر می‌دهد، چون هنگام بیماری فرد این سنگ نیز رنگ‌پریده به نظر می‌رسد و هنگام مرگ صاحبش رنگ خود را از دست می‌دهد. آن‌ها همچنین باور داشتند این گوهر در دستان یک صاحب جوان و سالم بار دیگر درخشش خود را به دست می‌آورد. برخی عقیده داشتند این گوهر می‌تواند آب‌وهوا را پیش‌بینی کند و بر رویاها اثر بگذارد. حتی امروزه هم برخی می‌گویند سنگ فیروزه در درمان بیماری‌های تنفسی، التهاب حنجره، تقویت سیستم ایمنی بدن و کاهش استرس تأثیر زیادی دارد.

این موارد از باورهای سنتی و سنگ‌درمانی است و اثر آن‌ها از نظر علمی اثبات نشده است. از نظر علمی، فیروزه متخلخل است و می‌تواند چربی و عرق پوست را جذب کند؛ به گفته GIA، این جذب ممکن است رنگ آن را تغییر دهد یا به‌تدریج تیره‌تر کند.

خواص سنگ فیروزه بر احساسات (باورهای سنگ‌درمانی)

در روسیه رسمی طولانی برای استفاده از انگشتر سنگ فیروزه در حلقه عروسی به‌عنوان نماد عشق وجود دارد. در انگلستان مردم باور دارند این گوهر با عشق پایدار همراه است. برای یک زن جوان غیرمعمول نیست که پیش از اینکه راهی سفر شود، انگشتر فیروزه‌ای به دوست پسر خود بدهد تا مطمئن شود او را فراموش نخواهد کرد. در این باورها، فیروزه سنگ حقیقت است و فرد را به بخشودگی و رهایی از پشیمانی‌های بی‌فایده ترغیب می‌کند. همچنین به فرد القا می‌کند که برای عمل به حقیقت، دلسوزی و بخشندگی دست به کار شود. شاید به همین دلیل است که برخی فیروزه را سنگ تمامیت و حقیقت می‌دانند.

این گوهر به‌عنوان سنگ کنترل پرخاشگری و تجاوز معروف بود. در جنگ با مسیحیان صلیبی، جنگجویان ترکی لباس فیروزه‌ای را طلسم می‌دانستند و شمشیر خود را با آن تزیین می‌کردند تا از خودشان محافظت کنند و شجاعتشان افزایش یابد. گفته شده است که از این گوهر جادویی برای غلبه بر ترس و تسلط در مبارزه، همراه با حس پیروزی و آرامش درونی، استفاده می‌شده است. این موارد باورهای فرهنگی و سنگ‌درمانی است و اثر آن‌ها از نظر علمی اثبات نشده است.

خواص سنگ فیروزه بر چاکرا و مدیتیشن (باورهای سنگ‌درمانی)

در چاکرادرمانی، از جمله خواص سنگ فیروزه تأثیر آن بر چاکرای گلو (پنجم) به‌عنوان هماهنگ‌کننده است. گفته می‌شود این سنگ عمیق‌ترین افکار فرد را برای او آسان می‌سازد. این سنگ را متعادل‌کننده و القاکننده احساس صلح و وقار می‌دانند که به شفای حوزه احساسی، تسکین تنش روانی و انتقال نقطه کانونی آگاهی به مرکز مخصوص آن در قلب کمک می‌کند. سنگ فیروزه از جنس عنصر زمین است و در جلوگیری از دست دادن ارتباط با ذهن آگاه در مراقبه‌های ژرف مؤثر دانسته می‌شود. این گوهر را دارای قدرت و حفاظت در طول سیر و سلوک عرفانی می‌دانند و با توجه به معنویت بالا، به بهبود مدیتیشن و آرامش بیشتر ذهن منسوب می‌کنند. این موارد از نظر علمی اثبات نشده است.

فیروزه سنگ ماه تولد آذر

فیروزه سنگ اصلی ماه آذر است. همچنین متولدین بهمن و اردیبهشت نیز به‌عنوان سنگ ماه فرعی خود می‌توانند از خواص این سنگ بهره ببرند. در ایالات متحده، فیروزه یکی از سنگ‌های ماه تولد دسامبر است و سنگ دیگر این ماه زیرکن است.

خواص سنگ فیروزه در رنگ‌درمانی

در رنگ‌درمانی، فیروزه رنگ جهان را در ابتدای آغاز بهار نشان می‌دهد، وقتی آبی زمستان در حال تغییر و ذوب شدن به سبز بهاری است. گفته می‌شود این انرژی تازه و خوشایندی است که درون ما را به آرامش حقیقی تبدیل می‌کند و به گونه‌ای رشد و زندگی جدید پدید می‌آورد. سنگ‌هایی با رنگ فیروزه‌ای بیش از حد، آرامش پس از طوفان را می‌آورند، استرس را کاهش می‌دهند و افراط‌گرایی را خنثی می‌کنند. در سایه‌های روشن‌تر این گوهر خوش‌رنگ، هماهنگی و صلح درونی از طریق درک معنوی ارتقا می‌یابد. رنگ‌های تیره‌تر و غنی‌تر موجب قدرت قابل‌توجه و انعطاف‌پذیری بیشتر می‌شوند. آن‌ها با نابردباری مقابله می‌کنند و ما را با ایده‌ها و محیط‌های جدید سازگار می‌کنند. این موارد بر پایه باورهای رنگ‌درمانی است و اثر آن‌ها از نظر علمی اثبات نشده است.

منابع:

• George Frederick Kunz, The Curious Lore of Precious Stones (New York: Dover Publications, 1971).
• Melody, Love Is In The Earth (Wheat Ridge, CO: Earth-Love Publishing House, 1995).
• D.J. Conway, Crystal Enchantments, 1999.
• Florence Megemont, The Metaphysical Book of Gems and Crystals (Rochester, VT: Healing Arts Press, 2008).
• Kyaw Soe Moe, Thomas M. Moses, and Paul Johnson (2007), “Polymer-impregnated turquoise, rapid communications”, Gems & Gemology, 149-151.
• King R.J. (2002), “Turquoise”, Geology Today, 18(3), 110–114.
• منصور قربانی (1382)، سنگ‌ها و کانی‌های گرانبها: گوهرها (و جایگاه آن‌ها در ایران).
• استاد داریوش ادیب (1389)، فرهنگ جامع جواهرشناسی.