گوهر شناسی و سنگ شناسی
عقیق شفت العبد ؛ نامی تجاری برای کلسدونی از نوع سارد
احتمالا تا کنون در بازار گوهرسنگها نام عقیق شفت العبد ، سنگ سیاه رنگی که وقتی نور از پشت آن عبور کند، رنگ قرمز نمایان می شود را شنیده اید. چیزی که تحت نام تجاری “عقیق شفت العبد” می شناسید درواقع یک نوع گوهر در زیر مجموعه گروه کلسدونی ها به نام “سارد (sard)” می باشد.
امروزه اغلب “عقیق های شفت العبدی” که معمولا با پسوند یمنی هم همراه هستند، بهسازی شیمایی از نوع رنگ (Dyed) شده اند. در این مطلب برای اولین بار در ایران به بررسی تخصصی ماهیت و طبقه بندی این سنگ و روش تشخیص آنها و از همه مهمتر تاریخچه سنگ سارد می پردازیم.
نام تجاری شفت العبد از کجا آمده؟
این واژه که چندان با مذاق من سازگار نیست ، از ریشه عربی ” شفه” به معنی “لب” و “العبد” به معنی برده یا غلام می آید. نامی تجاری است و نه علمی. درواقع واژه شفت العبد به معنی ” لب برده/غلامی سیاه پوستی است که پشت آن قرمز نیز قرمز است”. قرابت معنایی با سنگهای سیاهی دارد که وقتی نور از پشت آن می زنیم قرمز می شود. اما نام علمی آن چیست؟
نمونه شفت العبد طبیعی
چندی پیش که یک نمونه راف تراش نخورده تحت نام “عقیق شفت العبد” و دو نگین طبیعی و بدون بهسازی آن از طرف آقای رشیدی (09011611331) بدستم رسید . ایشان تمایل داشتند تا نام واقعی و علمی این گوهر مشخص شود. با توجه به سوال های زیادی که از من در این باره در گذشته شده بود و اطلاعات در دیتای خارجی نیز بسیار محدود بود، تصمیم گرفتم تا آن را بررسی و ببینم دقیقا چه نوع کلسدونی ای است. به تازگی ویدئو و تصاویر نمونه های جدید و باکیفیت تر را در این پست اینستاگرام قرار داده ام.
بررسی مشخصات گوهرشناسی
در بررسی اولیه سنگ تحت نور اتاق کاملا سیاه بنظر می رسید ولی هنگامی که نور را از بالا وارد می کردم، درواقع قهوه ای سوخته بسیار تیره بود. وقتی نور به پشت نگین و راف میزدم، رنگ قرمز مایل به قهوه ای نمایان می شد. ابتدا وزن مخصوص یکی از نگین های تراش خورده مستطیلی شکل گرفتم. وزن مخصوص آن 2.58 بود. با رفرکتومتر ، ضریب شکستی بین 1.53-1.52 نشان می داد. در بررسی میکروسکوپی که اینکلوژنهای دانه ای سیاه به صورت تفکیک شده و بافتی شعله سان نمایان بود. فلورسانس آنها در طول موج بلند نیز خنثی بود. این مشخصات مربوط به گروه کلسدونی ها است .
طبقه بندی و نام علمی
چیزی که تحت نام عقیق شفت العبد در برخی شناسنامه های ایرانی به آن سرتیفیکیت می دهند، در سرتیفیکت های مربوط به لابراتوارهای اندونزی تحت نام “Sard” تعیین می شد. اینکه میگویم اندونزی ، دلیلش این است که آنجا یکی از منابع مهم این گوهر هست و آنجا محبوب می باشد. جالبتر اینکه آنها نیز تحت عنوان یمن (خوشا به حالش!) “yaman wulung” و گاها حتی با پسوند آگات (عقیق) Agate بفروش می رسانند. من نمیدانم یمن شفت العبد دارد یا خیر اما می دانم اندونزی منبع مهم آن بوده و احتمالا نام یمن برای کشور مسلمان اندونزی همان داستانی است که ما داریم و سنگهای خودمان را تحت عنوان یمنی می فروشیم.
عکس پایین: شناسنامه اندونزیایی که تحت عنوان کلسدونی سارد صادر شده است. نکته تلخ این است هر دو ذکر کرده اند منشا یمن . راف اینها از خود اندوزی و حتی ایران هستند و واژه یمن بحثی صرفا تجاری است.
اما بیایید خودمان گروه کلسدونی را بررسی کنیم. کلسدونی ها شامل چندین زیرگروه نظیر کریزوپراز، عقیق ها، کریزوکولا-کلسدونی ، کروم کلسدونی ، بلاداستون، جاسپر ، انیکس و ساردونیکس ، کارنلین و سارد است.
در بحث طبقه بندی :
عقیق ها معمولا نوعی از کلسدونی دارای باندینگ نواری هستند که نمایی لایه ای داشته و در دسته بندی آنها شامل دندریتی و خزه ای و آتشین/رنگین کمانی ذکر می شود. با توجه به اینکه الگوی نواری در این نمونه ها نداریم ، دندریت یا خزه و یا پدیده دیگری نداریم .
شاید نزدیک ترین مورد ، جزع های تیره و خرمایی هستند که البته این دو ، با نور عبوری از پشت، مایل به قرمز نمی شوند (زرد می شود) اگرچه برخی از جزع ها (که بدون باندینگ هستند) با تعریف سارد قهوه ای تیره از نظر کلی مطابقت دارند و از این نظر میتوان شفت العبد را به نوعی جزع (که صرفا یک اسم توصیفی است نه طبقه بندی) نیز شمارد . با این حال برخلاف تصورات ، شفت العبد نمی تواند نوعی عقیق باشد.
کریزوکولا-کلسدونی که آبی بوده ، کروم کلسدونی و کریزوپراز که سبز هستند، جاسپر اپک بوده و نور را عبور نمیدهد، بلاد استون یا سنگ خون اساسا سبز و ظاهر متفاوتی دارد، اونیکس نیز با ظاهر سفیاه و رگه سفید شناخته شده است، ساردونیکس نیز قهوه ای مایل به قرمز ولی با نوارهای سیاه و سفید است، کارنلین هم اساسا نارنجی تا مایل به قرمز و رنگهای قهوه ای مایل به نارنجی و سرخ است.
می ماند “سارد” . سنگی که اساسا کمتر نامش را شنیده ایم، مرزبندی آن با کارنلین بسیار نزدیک بوده و بیشتر در کتب قدیمی و تاریخی رد پایی از نام آن می آید. اما چرا سارد؟ پاسخ آن در نوع رنگ بندی ، بررسی تاریخی آن است.
سنگ سارد و تاریخچه آن
بر اساس تعریف منابع معتبر ، سارد گونه ای از کلسدونی شفاف قهوه ای تا قرمز مایل به قهوه ای تا سیاه است. سارد نیز مشابه کارنلیان است که عموماً سختتر و تیرهتر است (تفاوت کاملاً مشخص نیست و این دو نام اغلب به جای هم استفاده میشوند). هر دو کارنلین و سارد انواعی از کانی سیلیسی کلسدونی هستند که با رنگ آنها ناشی از ناخالصی های اکسید آهن است. بر این اساس سنگی که ما تحت عقیق شفت العبد نام می بریم درواقع یک نوع خاص و کمیاب سارد با رنگ قوه ای بسیار تیره مملو از اینکلوژنهای اکسید آهن با رنگ قرمز مایل به قهوه ای است که تراکم بالای آنها سبب شده رنگ کلی سنگ تقریبا سیاه دیده شود. دقیقا مثل گارنتهای سیاه ملانیت یا آلماندین تیره که ظاهری سیاه دارند ولی در نور عبوری زیر آنها قرمز می شوند.
نام سارد مربوط به هزاران سال پیش است. پلینی بزرگ (فیلسوف طبیعی و نویسندهٔ رومی) اظهار داشت که نام آن به نام شهر ساردیس در لیدیه ، پادشاهی باستانی در عصر آهن در غرب آناتولی مطابق با استانهای امروزی ازمیر و مانیسا در ترکیه، جایی که برای اولین بار کشف شد، گرفته شد. اما احتمالاً این نام با سنگ از پارسی ” سرد sered ” به معنی قرمز مایل به زرد آمده است.
بر اساس منابع ، از سنگ سارد برای مهرهای استوانهای آشوری، سوسکهای سرگین مصری و فنیقی، و جواهرات اولیه یونانی و اتروسکی استفاده میشد. اودم عبری (همچنین به عنوان ساردیوس ترجمه شده است)، اولین سنگ در سینه بند کاهن اعظم، یک سنگ قرمز بود، احتمالا سارد، اما شاید جاسپر قرمز بوده است. در مکاشفه 4: 3، آمده است کسی که بر تخت آسمانی در رؤیای یوحنای رسول دیده میشود، گفته میشود که «شبیه یاس و σαρδίῳ «با ترجمه ساردیوس» است. و به همین ترتیب در مکاشفه 21:20 به عنوان یکی از گوهرهای در پایه های دیوار شهر بهشتی است.
بهسازی و تشخیص شفت العبد طبیعی (سارد)
همانطور که ذکر شد 90% نمونه شفت العبد هایی که اغلب دیده بودم، مشخص بود که صرفا عقیق بشدت رنگ شده هستند. اغلبشان وقتی اصرار به شناسنامه دار کردن سنگ دارند، در برگه سرتیفیکیتشان اشاره می شد رنگ شده هستند.
این سنگها اغلب مواقع در همین ایران بهسازی و احتمالا با نوعی محلول کربن رنگ می شوند. گفته می شود آنها را مدتی در روغن تیره گذاشته تا جلایی روغنی داشته و بعضا نیز هنگامی که نور از پشت وارد شود، باندینگ نواری عقیق مشاهده می شد. بر اساس مطالب بالا ، سنگ سارد یا شفت العبد نمی تواند باندهای نواری داشته باشد. خیلی از سنگهایی که تحت عنوان انیکس نیز فروخته می شوند با همین محلول کربنی (شکر ذوب شده) رنگ می شوند و گاها نور از پشت وارد کنید قرمز می شوند. منتهی در مورد شفت العبد رنگ شده تفاوت هایی در نوع غلظت و مسائل دیگر حین بهسازیشان وجود دارد که من نمیدانم.
در هر حال بیاد داشته باشید که مشاهده ناخالصی ها و عناصر رنگزا به صورت دانه ای می تواند به تشخیص ما در سنگ سارد کمک کند. شفت العبد هایی که رنگ می شوند با عبور نور از پشت ، بیشترشان قرمز خونی بدون اینکلوژنهای دانه ای سیاه یا بافتی شعله سان بوده و ظاهری شبیه به یک عقیق قرمز رنگ شده را به ما نشان میدهد. با اینحال موارد خاص نیز وجود دارد و ممکن است یک راف بسیار باکیفیت بوده و نگین آن با نور عبوری از پشت قرمز پررنگی نشان دهد. دراین موارد بهترین راه تشخصی بررسی با ابزار پیشرفته طیف سنجی و تشخیص رنگهای مصنوعی در سنگ است.
قیمت شفت العبد
قیمت شفت العبد یا این نوع سارد کمیاب ، معمولا بالا بوده و از نگین انگشتری 400 هزار تومان تا 1 میلیون تومان بسته به اینکه چقدر نمای رویی سیاه یکدست باشد یا چقدر سایز آن درشت باشد متغیر است. تقاضای بالا، منابع کم برای این سنگ سبب افزایش قیمت آن در نوع طبیعی و بدون بهسازی شده است. بعضا راف آن از خراسان جنوبی نیز یافت شده که همکاران تراش داده اند. نمونه های رنگ شده آن بسیار ارزان بوده و نگین دامله آنها می تواند هر عدد 20 تا 100 هزار تومان باشد.
جناب دکتر حسن کرمی آقا دمت گرم خدا قوت لذت برم تااخر خوندم واقعا عالی بود از اینکه وقت میزارید برای آگاه کردن ما بینهایت سپاسگزارم..رحیم دینکانی از شیراز..جناب کرمی نمونهای هست که بهش ۳پوست میگن که من یک نمونه دارم که پاین سنگ سیاه ولای وسط قهوی وروی آن مثل یک لکه خون هست که نور از پشت میندازم مثل همین سارد میشه.در مورد ۳پوستها هم لطفا توضیح بدید ممنونم
سلام جناب کرمی بنده اهل وساکن خراسان جنوبی هستم وکارگوهرتراشی انجام میدم امروزچندکیلو سنگ راف شفت العبد خریداری نمودم مشخصاتی فرمودین راداره دربرخی تیکه های راف وکلوخه سنگ عبورنورضعیفه باید برش نازکتر ی داشته باشد تا رنگ قرمزش مشخص بشه ضمنا راف سنگ شفت العبد را از محل کشف واستخراج تهیه کردم نمونه های دیگری هم درنقاط مختلف خراسان جنوبی هست که من ندیدم .
درود، آره بعضیاشون باید خیلی نازک بشن تا قرمزی بهتر دیده بشه
سلام خدمت استاد کرمی.یه سوال: نگین های شفت العبد یا عقیق که حالت کدر و چرب دارند بصورت طبیعی این حالتو دارند یا این مدلی پولیش خوردند؟
درود، اونا عقیق های رنگ شده ارزان قیمت هستن.. به علت بهسازی و پخته شدن با یه نوع روغن چنین جلایی می گیرن.
من ی دونه پبدا کردم با طیف نوری بنفش شفت العبد هست از بالا قهوی کم رنگ میشه از بقل بهش نور میدی سرخ میشه از زیر بنفش زیر سنگ تخته بالای سنگ گرده مثل یک قطره آب ک سالها یک جا بوده تا خشک شده
جناب كرمى خيلى زحمت ميكشى متشکریم و از معلوماتت استفاده ميكنم ولی اونها ذره ای از علم همش نیست ، خوشبختانه پیرو أقوال بازار و اهلش نیستم چیزی هم که میگم هم موردش رو عیناً دیدم و هم از منشأش سؤال و تحقيق كردم میخواستم در اختيار شما و دوستان قرار بدم، در مورد شفة العبد كمى امر برشما و بسيارى دیگه مشتبه شده ، این سنگی که روش خیلی خوب هم مطلب نوشتی به هيچ وجه شفة العبد نيست، نمونه همين سنگ راف ایرانی دست خود منم بوده، اصلا شفة العبد در تعاريفش هست كه بسيار كمياب ، پس قطعاً اینها نیست، اون کسی که اسم چیزی رو میذاره و مبدعش میشه بقیه باید از همون سؤال كنن ببینن منظورش چیه ، در یمن شفة العبد یمنی به تعبير خودشون به عقيق كاملا سياه یمنیی میگن که سه خصوصیت داشته باشه، أولا بر بالای نور که قرار میگیره کاملا قرمز بشه ، دوماً دارای ناخالصیهای لخته مانند سیاه باشه در داخلش باشه که نور ازش عبور نمیکنه ، تقریبا بعید شفة العبد يمني توش پاک باشه، و سوما و اونچه بسیار مهم اینکه وقتی نور از بالا بهش بتابونی به هیچ وجه قهوه ای نمیشه بلکه کاملا به همون رنگ سیاه باقی میمونه، به چشم خودم هم دیدم، و اون شفة العبد و بسيار هم گرون، اون عقیقهای سیاه که روی نور داخلشون سرخه ولی زیر نور قهوهای تیره میشن رو یمنیها عقیق سیاه میگن ، درست یا غلطش از بحث خارج ، در همین حد بگم که در این چند سال در دست دوستان و بازارهاى ايران حتی یک مورد شفة العبد يمنى ندیدم ، نمونه هاى نادرى هم كه ديدم و زير نور سیاه بودن و طبيعى بودن و شفة العبد بهشون إطلاق ميشه ، انواعى بودن كه در يمن بهش ميگن آفریقایی داخلش اون قسمتهای سیاه اوپک رو نداره شفاف، امیدوارم در صورت بدست آوردن نمونه اصلی روش تحقیق کنید ، با آرزوی موفقیت برای شما
درود، این مواردی رو که گفتید صحت نداره، داستان های من دراوردی هست . نوشتین “چون خیلی کمیابه پس اینها نیست!؟” جنس همه اینها کلسدونی هست. سارد تیره که در ایران و اندونزی هم فراوان هست ، اگرچه کمتر پیدا می شه ولی الماس که نیست! . بالاخره منابعشون پیدا شده تو این چند سال و امیدوارم یمنی ها از ما خرید کنن.
همچنین هیچ جا هیچ معیاری برای شفة العبد نوشته نشده . تعریف شفة العبد بسته به ناخالصی هاش نیست، بلکه ظاهر کار هست. اون نقاط سیاهی که میگین نور ازش عبور نمی کنه من در رنگ شده ها هم دیدم. یک عقیق رو تصور کنید با ناخالصی های اوپک که رنگ تیره بشه. مثل اغلب نمونه های رنگ شده بازار. بنابراین اینا معیار نیست. این راف های سارد بعضا در نور شدید هم تقریبا سیاه دیده می شن و کیفیت بندی دارن. متاسفانه هرچی در ایران باشه ، ما قبول نمی کنیم ، انگار یمن قطعه ای از مریخ هست. درصورتی که بیشتر سنگهای یمنی امروزه پخته می شن. همین نمونه های سارد ایران ممکنه با پخته شدن رنگ و بافت بهتری پیدا کنن.
کاملادرسته وکالای یمنی جز عقیق های هیت شدهنیست واصلا یمن شفت العبد (سارد) نداره😉و نمیدونم این چه مصیبتی هستش که به جون گوهر سنگ های کشورمون افتاده که برخی نمونه هاش بی نظیرن ولی دوستان انگار براشون جا افتاده هر گوهری رو میخان به کمالات برسونن برچسب خیالی یمنی بزنن،واقعا مردم عجیبی هستیم😏
كلا با يمن مشكل داری.
بسيار عالي بووود ممنون از اطلاعات خوب و زحمت گرد اوري خيلي براي من كارا و مفيد بود ممنون فرق اين سنگ با اونيكس ايا فقط در نوري ك ب قرمز تبديل ميشه و كمياب بودنش ميشه تعريف كرد؟
سلام با اونیکس متفاوته ، از بحث بافت و ظاهرش بگیر تا شفافیت و قرمز شدن.
سلام جناب کرمی عزیز،
مطلب روشنگر و بسیار مفیدی بود، سپاسگزارم بابت صرف زمان و انجام تحقیق ها، در محضرتان می آموزیم.
واقعا کاربردی بود چون هیچ جا مطلب در مورد تشخیصش ندیده بودم و خیلی کارم رو راه انداخت هزار بار ممنون.
سلام و عرض ادب
بابت وقت و حوصله ای که صرف تولید این مقاله کردید بسیار متشکرم.
سلام ممنون از راهنمایی عالی شما
من تازگیها مقداری پیدا کردم با راهنمایی شما معلوم میشه شفت العبد هستش
سلام خدمت استاد بزرگ . آقای کرمی عزیز. بهترین روش برای تشخیص شفت العبد چیست. تشکر
درود، بررسی های طیف سنجی با دستگاه های پیشرفته جهت تعیین اینکه رنگ مصنوعی بکار رفته در اون یا خیر.
سلام استاد
مطالب شما در رابطه با شفت العبد بسیار آموزنده و مفید بود.
بنده یه مدت در باره این سنگ تحقیق کردم و تقریباً به مطالبی شبیه گفته های شما رسیدم،علاوه بر اینکه بهترین نوع این سنگ که در واقع به عنوان اصل آن است از کشور اتیوپی هست،که قیمت بسیار بالای هم دارد،نظر شما در این رابطه چه هست،تشکر
باید مقایسه کرد…
سلام، بله، عقیقهای بسیار زیبای آفریقایی وجود دارند که بسیار شبیه شفت العبد هستند تا حدی که تقریباً تشخیص آنها از نمونه های یمنی غیر ممکن است، ولی این عقیقها اکثرأ حرارت دیده هستند و با استفاده از ذره بین با بزرگنمایی 10 میتوان ترکیدگی و انتشار ناخالصیها را درون آنها مشاهده کرد (از استاد کرمی عذرخواهی میکنم، درس پس میدهم خدمت ایشان)
سلام
مقاله بسیار مفیدی بود
من از کوهستان سهند راف هایی از این سنگ رو پیدا کردم. رنگ های سیاه مات، قهوه ای روشن، خاکستری و گاها رنگ های روشن تر. در زیر نور رنگ زرد، قهوه ای و شاید بتوان گفت قرمز ولی قهوه ای روشن و تیره برای توصیف آن مناسب تر است. اینکه اکسید اهن در ترکیب انها وجود دارد کاملا مشهود است. در نمونه های سیاه نور قدرت نفوذ زیادی ندارد. در بعضی نمونه ها بعد از اینکه شکسته می شود در صورت برخورد با اب بعد از مدتی رنگ ان تغییر کرده و از تیرگی کمتر می شود و انگار تیرگی ها با اب یا هوا واکنش داده و از بین میروند. لازم به ذکر است که منطقه مذکور رگه های اهکی دارد و راف هایی هم در بستری از اهک پیدا میشوند. گاها نیز نمونه هایی با کریستال های قهوه ای که ساختار شفاف تری دارند پیدا میشود. اگر تمایل داشتید بنده مشتاق هستم اطلاعات دقیق تری از آنها داشته باشم و تصاویری از آن را به شما ارسال کنم.
سلام استاد، مطالب شما بسیار عالی، علمی و دقیق هستند منتها حقیر مطلب کوچکی به فرمایشات حضرتعالی اضافه میکنم مبنی براینکه شفة العبد یمنی هم وجود دارد اما بسیار کمیاب و گرانقیمت است و در کشور یمن هم بسیار کم یافت شده و قیمت بسیار بالایی دارد بطوریکه کف قیمت برای آن حدود 8تا9 میلیون تومان است، سپاس از زحمات شما استاد بزرگوار
این نوع عقیق رو بزرگوار به چه چیزی رنگ میکنند
باسلام،شما نمونه اصلی و اندونزی برای فروش هم دارید؟
سلام خیر
سلام استاد خدا خیرتون بدهد بنده هم یکی دارم که نشان بعضی مغازه دار ها می دادم اصلا اطلاعی از شفت العبد نداشته می گفتند که سنگ معمولی هست حالا متوجه شدم که چقدر ارزش داره سپاسگزارم ضمنا کجا می توانم که برایم ارزش گذاری کنند .
درود، معمولا بسته به کیفیت تا 1.5 میلیون تومان هم میتونه بره..
درود بر شما
این عقیق شفت العبد میتواند الگویی ماننده باباقوری داشته باشد؟
بعیده. من که ندیدم تا حالا.
بسیار بسیار عالی بود
سلام استاد خدا خیرتان بدهد مطالبتان خیلی عالی هست.خدا قوت
کیف کردم و لذت بردم مثل همیشه،واقعا ممنون از زحمات شما همیشه موفق وموید باشید
کیف کردم و لذت بردم مول همیشه،واقعا ممنون از زحمات شما