سنگ گارنت دمانتوئید چیست؟

گارنت دمانتوئید که کمیاب‌ترین و باارزش‌ترین سنگ خانواده گارنت معرفی می‌شود، اولین بار در قرن نوزدهم در روسیه به دست آمد. در سال 1954 نیل گوستاف نوردنسکیلد، متخصص کانی‌شناسی، این گوهر را به‌عنوان گونه‌ای از گارنت آندرادیت شناسایی کرد. این سنگ از چنان برلیانس، دیسپرژن و «آتش» استثنایی برخوردار بود که او نام آن را «شبیه الماس» (Demantoid = like diamond) گذاشت. واژه demantoid از ریشه «demant» در فرانسوی، به معنای الماس است.

تا مدت‌ها روسیه تنها منبع این گوهر کمیاب بود، اما به دلیل تولید پایین، گارنت دمانتوئید معمولاً در جواهرات قیمتی و آنتیک به کار می‌رفت. در دهه ۱۹۹۰ منابع جدیدی کشف شد، ولی گارنت دمانتوئید همچنان گوهری مطلوب و گران‌بها باقی ماند. دمانتوئید در دوره Belle Époque (1915-1990) به‌ویژه در جواهرات Art Nouveau سنگی قیمتی و محبوب بود. تزارهای روسیه نیز به این گوهر توجه ویژه‌ای داشتند.

جالب اینجاست که جورج فردریک کونز، کانی‌شناس، گوهرشناس و نویسنده و نایب‌رئیس تیفانی در نیویورک، که از سال 1879 تا زمان مرگ در سال 1932 یکی از طرفداران بزرگ گارنت دمانتوئید بود، گفته می‌شود در آن زمان هر مقدار راف دمانتوئید را که می‌توانست به دست آورد، خریداری می‌کرد.

مشخصات گارنت دمانتوئید

گارنت سبز دمانتوئید گوهری با رنگ سبز درخشان و یکی از گونه‌های گارنت آندرادیت است که رنگ سبز خود را مدیون حضور مقادیر بسیار کم کروم و آهن فریک است.

دمانتوئید در سنگ‌های آذرین که در اعماق زیاد زمین قرار دارند، سینیت‌ها، سرپانتینیت‌ها، شیست‌ها، سنگ‌های آهکی بلورین و اسکارن‌ها تشکیل می‌شود.

گارنت دمانتوئید گران‌ترین قیمت را در میان تمام گارنت‌ها دارد و قیمت‌های آن مشابه قیمت‌های خوب تساووریت (گارنت سبز دیگر) است. اما مانند همه سنگ‌های قیمتی دیگر، سنگ‌هایی با کیفیت پایین (یعنی با کیفیت غیرگوهری) ممکن است با قیمت چند دلار در هر قیراط قابل خرید باشند. چنین سنگ‌هایی عموماً پاک و شفاف نیستند.

قیمت گارنت دمانتوئید با توجه به اندازه و کیفیت بسیار متفاوت است. در بازار خرده‌فروشی، قیمت یک دمانتوئید باکیفیت با رنگ قوی و درشت ممکن است به معادل 10,000 دلار آمریکا نیز برسد.

معادن سنگ گارنت دمانتوئید در ایران و جهان

از نظر تاریخی، روسیه تولیدکننده مهم دمانتوئید بوده است. از منابع قابل توجه با کیفیت گوهری می‌توان به منطقه کوه‌های اورال، فلات Koryakskoe و شبه‌جزیره کولا اشاره کرد. امروزه معادن تاریخی روسیه دیگر دمانتوئید تولید نمی‌کنند یا مقامات اجازه استخراج نمی‌دهند. مقادیر کوچکی نیز در آلمان، ایتالیا، پاکستان، ماداگاسکار، سوئیس، زئیر، ایران و آمریکا یافت می‌شود.

از سال 1996 و 2009، به ترتیب نامیبیا و ماداگاسکار به منابع مهم تجاری تبدیل شده‌اند. حتی با کشف منابع جدید، دمانتوئید بسیار کمیاب است و هر قیراط سنگ پاک و قابل تراش جواهری ارزش بالایی دارد.

به دلیل غلظت بیشتر آهن، دمانتوئید با منشأ آفریقایی سبز مایل به زرد، سبز زیتونی یا قهوه‌ای است. از طرف دیگر، ذخایر روسی رنگ خود را مدیون کروم‌اند و به سبز روشن تمایل دارند.

گارنت‌های سبز شاهین‌دژ، تکاب، کردستان، کرمان و زاهدان از دمانتوئیدهای سبز موجود در ایران هستند. گارنت دمانتوئید کرمان شهرت جهانی دارد و حتی در بازار جهانی، بعد از گارنت سبز نیجریه، از اهمیت بالایی برخوردار است. اخیراً بلورهای درشت آن در جنوب سیرجان و دیگر نقاط در شمال غرب ارومیه با وزن بیش از 20 قیراط استخراج شده است.

متأسفانه به دلیل شرایط زمین‌شناسی و تکتونیکی، بیشتر گارنت‌های دمانتوئید در ایران ترک داخلی دارند و این موضوع ارزش آن‌ها را بعد از تراش پایین می‌آورد. همچنین نمونه‌های پاک و درشت آن بسیار کمیاب‌اند. با این حال، اگر شرایط صادرات وجود داشته باشد، می‌توانند ورود ارز خوبی برای کشور ما به همراه داشته باشند.

رنگ و درخشش دمانتوئید

درخشندگی و شکست نور بالا (1.80 تا 1.89)، جلای بسیار خوب و رنگ سبز سیر در این سنگ از گوهرسنگ‌های معروف دیگری مانند زمرد، پریدوت، یاقوت، سافیر و حتی از الماسهای با کیفیت خوب، بیشتر و قوی‌تر است.

در حالی که رنگ دمانتوئید هرگز با بهترین زمرد برابری نمی‌کند، رنگ سبز زمردی برای آن ایده‌آل است. رنگ باید تا حد ممکن پررنگ باشد، بدون اینکه بیش از حد سبز تیره یا مایل به زرد باشد. باور بر این است که رنگ دمانتوئید به دلیل وجود عنصر جزئی کروم است.

اثر آتش (Fire) به بهترین وجه در نوع کم‌رنگ‌تر و کمتر اشباع دمانتوئید دیده می‌شود. بنابراین ترجیح رنگ سلیقه فردی است: بعضی افراد رنگ بدنه شدید و آتش کمتر را انتخاب می‌کنند، در حالی که دیگران رنگ بدنه روشن و آتش بیشتر را ترجیح می‌دهند.

سنگ گارنت سبز دمانتوئید تحت عناوین «زمرد سیبری»، «کریزولیت سیبری» و «کریزولیت اورال» نیز نامیده می‌شود که البته این عناوین اشتباه هستند. ترکیب شیمیایی و ویژگی‌های فیزیکی اعضای گروه گارنت با این نام‌ها متفاوت است.

برای پاک کردن این گوهر از آب گرم، کمی مواد شوینده و برس نرم استفاده کنید. از روش‌های مکانیکی و قرار دادن سنگ در معرض گرمای شدید پرهیز کنید.

تشخیص گارنت دمانتوئید

گارنت دمانتوئید معمولاً پاک است، ولی می‌تواند اینکلوژن‌های دم‌اسبی – موج‌دار، طلایی و رشته‌ای داشته باشد. گارنت‌های دمانتوئید روسی اغلب حاوی اجزای کریزوتیل هستند که نوعی آزبست است.

اینکلوژن دم‌اسبی نامش را به دلیل شباهت به دم اسب گرفته است. این اینکلوژن با شکل رشته‌مانند و منحنی زیبای خود اغلب با چشم غیرمسلح دیده می‌شود و به رنگ زرد متمایل است، چنان که گویی از درون سنگ بیرون زده است. البته چنین اینکلوژنی در همه دمانتوئیدهای روسی وجود ندارد و در نمونه‌های ایتالیا و ایران نیز می‌توان این نوع اینکلوژن دم‌اسبی را یافت، که به شرایط زمین‌شناسی آن ناحیه‌ها مربوط است.

من این ویژگی را در برخی از گارنت‌های دمانتوئید کرمان به‌صورت واضح دیده‌ام. این نمونه گارنت‌ها حتی می‌توانند ارزشمندتر هم باشند. در گوهرشناسی وجود چنین اینکلوژنی به معنی «طبیعی بودن منشأ دمانتوئید» است.

البته هنوز بحث‌ها درباره جنس اینکلوژن‌های دم‌اسبی گارنت دمانتوئید ادامه دارد. بر اساس گزارش‌ها، در دمانتوئیدهایی که از روسیه، ایتالیا و پاکستان هستند جنس اینکلوژن‌های فیبری کریزوتیل است، و در نمونه‌هایی که از «ایران» بوده‌اند رشته‌هایی از جنس کلسیت وجود دارد. از طرف دیگر، تحقیقات جدید درباره گارنت‌های دمانتوئید کوه‌های اورال روسیه نشان داده که این اینکلوژن‌های زیبا گاهی «کانال‌های توخالی» از گروه «سرپانتین» هستند که شاید دستخوش فرسایش‌های سطحی باشند.

بدل گارنت دمانتوئید

سنگ گارنت سبز دمانتوئید گونه‌ای محبوب، به‌ویژه در هنر جواهرسازی مدرن، است. این گوهر نمونه مصنوعی (سنتتیک) ندارد. رنگ آن را به روش گرمایی بهبود می‌بخشند که بادوام و غیرقابل تشخیص است. با این وجود، انواع سبزرنگ گارنت سنتتیک معروف به YAG (Yttrium aluminium garnet) می‌تواند به‌عنوان جایگزین دمانتوئید استفاده شود.

من در بازار برخی از پریدوت‌ها را دیده‌ام که تحت عنوان دمانتوئید فروخته می‌شدند! در واقع پریدوت می‌تواند بدل خوبی برای دمانتوئید باشد، با این حال جلا و درخشندگی پایین‌تر آن نسبت به دمانتوئید می‌تواند نشانه‌ای برای احتیاط در خرید باشد. همچنین کوبیک زیرکونیا، مواد گلس نانوسیتال و موارد مشابه می‌توانند بدل این سنگ باشند.

درباره بهسازی گارنت دمانتوئید به روش حرارت‌دهی، پرسش‌هایی مطرح شده است. گزارش‌هایی وجود دارد که گارنت‌های دمانتوئید روسیه با رنگ سبز مایل به قهوه‌ای را گاهی حرارت می‌دهند تا به سبز خالص تبدیل شوند. این بهسازی در محیط کاهنده و در دمای نسبتاً پایین (زیر 700 درجه) انجام می‌شود.

پس از بهسازی، رنگ آن‌ها پایدار می‌ماند و به گفته gemsociety و دیگر منابع پژوهشی، تشخیص این نوع بهسازی به دلیل گرادیان حرارتی پایین در این دما بسیار دشوار است. گاهی با بررسی باند جذبی آهن Fe+2 در طیف NIR می‌توان به نتایجی دست یافت.

اینکه آیا این روش برای گارنت‌های دمانتوئید کرمان هم جواب می‌دهد یا خیر، باید بررسی شود، چون این موضوع به انتقال ظرفیت بار عناصر و مراکز رنگی بلور بستگی دارد. ضمن اینکه این بحث اساساً برای از بین بردن رنگ قهوه‌ای مطرح شده است، نه زرد.

بزرگ‌ترین سنگ گارنت دمانتوئید در جهان

بلورهای سنگ گارنت دمانتوئید معمولاً کوچک هستند. سنگ‌های بزرگ‌تر از ۱۰ قیراط به‌ندرت به دست آمده‌اند و سنگ‌های با تراش فست بزرگ‌تر از یک قیراط نیز کمتر دیده می‌شوند. بزرگ‌ترین دمانتوئید به‌دست‌آمده از ناحیه اورال روسیه وزنی معادل 252.5 قیراط یا 50.5 گرم داشته است.

در انستیتو اسمیتسونین در واشنگتن دی‌سی، یک قطعه نگین دمانتوئید با تراش فست به وزن 11.24 قیراط به نمایش گذاشته شده است. در حقیقت، دمانتوئید امروزه یکی از کمیاب‌ترین گوهرسنگ‌های رنگین محسوب می‌شود.