سنگ یاقوت کبود (سفایر آبی) چیست؟ خواص یاقوت کبود و خصوصیات آن

سنگ یاقوت کبود (سفایر آبی، Blue Sapphire) گوهری از جنس کروندوم است. سختی آن در مقیاس موس 9 است و پس از الماس (سختی 10) یکی از سخت‌ترین گوهرهای طبیعی به شمار می‌رود. به‌دلیل همین سختی بالا، کروندوم (و به‌ویژه سفایر سنتتیک) در کاربردهای صنعتی هم استفاده می‌شود، اما آنچه سفایر آبی را به گوهری ارزشمند تبدیل کرده، رنگ آن است. رنگ آبی سفایر از آهن و تیتانیوم می‌آید؛ آهن به‌تنهایی رنگ زرد تولید می‌کند. نمونه‌هایی که بیش از حد کم‌رنگ باشند یا پاکیزگی (Clarity) پایینی داشته باشند، معمولاً ارزان‌ترند.

یاقوت کبود در فرهنگ‌های کهن با رمز و راز، پیشگویی و نبوت پیوند خورده و در گذشته سنگ خوش‌شانسی هم به شمار می‌رفت. بنا بر باورهای قدیمی، کیمیاگران آن را وابسته به عنصر هوا می‌دانستند و اهل تصوف در هند آن را به زحل نسبت می‌دادند و معتقد بودند این سنگ به قلمرو الهی و آسمانی تعلق دارد.

تاریخچه سنگ یاقوت کبود

واژه سفایر (Sapphire) از راه لاتین از واژه یونانی sappheiros به معنی «آبی» گرفته شده و به‌طور کلی برای سنگ‌های آبی‌رنگ به کار می‌رفته است. در روزگار باستان و سده‌های میانه، این نام بیشتر به لاپیس لازولی اطلاق می‌شد. پس از سال 1800 میلادی، کانی‌شناسان و گوهرشناسان دریافتند که این گوهر نیز از انواع کروندوم و هم‌گروه یاقوت سرخ (روبی) است. پیش از آن، رنگ‌های مختلف کروندوم با نام‌های گمراه‌کننده‌ای شناخته می‌شدند؛ برای مثال سفایر سبز را «زمرد مشرق‌زمین» (Oriental Emerald) یا «پریدوت مشرق‌زمین» (Oriental Peridot) و سفایر زرد را «توپاز مشرق‌زمین» (Oriental Topaz) می‌نامیدند.

امروزه به هر کروندوم گوهری که قرمز نباشد، سفایر می‌گویند و عبارت «یاقوت کبود» به نوع آبی آن اشاره دارد. مرز میان یاقوت سرخ و سفایر صورتی هم همیشه روشن نیست و می‌تواند محل بحث باشد.

مشخصات سنگ یاقوت کبود

یاقوت کبود گوهری از جنس کروندوم با سختی 9 در مقیاس موس است. سنگ‌میزبان اولیه سفایر بسته به نوع ذخیره فرق می‌کند؛ از جمله بازالت، مرمر و پگماتیت (و همچنین سنگ‌هایی مانند گنایس و سینیت).

امروزه برای بهبود رنگ و شفافیت سفایر، به‌ویژه یاقوت کبود و یاقوت سرخ، از حرارت‌دهی استفاده می‌شود و بنا بر برخی برآوردهای بازار، بهبود 5% در ظاهر سنگ می‌تواند قیمت آن را تا 25% افزایش دهد. ضریب شکست، شکست مضاعف (Birefringence) و وزن مخصوص با حرارت‌دهی تغییر نمی‌کنند، اما چندرنگی (Pleochroism)، طیف جذبی نوری و فلورسانس ممکن است تغییر کنند.

اینکلوژن‌ها نیز در اثر حرارت‌دهی دگرگون می‌شوند؛ برای نمونه، اینکلوژن‌های کانی با نقطه ذوب پایین ممکن است ذوب شوند یا گسترش یابند و حتی بشکنند. چنین تغییراتی می‌تواند به شناسایی این روش بهسازی کمک کند. اغلب یاقوت‌های کبود و سرخ امروزه از همین راه بهسازی می‌شوند. مشخصات یاقوت کبود در جدول زیر آمده است:

روش استخراج سنگ یاقوت کبود

استخراج این کانی بیشتر از انباشته‌های رسوبی و ذخایری انجام می‌شود که بر اثر تخریب سنگ‌های مادر اولیه با عوامل طبیعی (مانند هوازدگی، فرسایش و تغییرات دما) پدید آمده‌اند؛ از سنگ‌های اولیه کمتر بهره‌برداری می‌شود. در استخراج این رسوبات، خاک رس، ماسه و شن با شستشو جدا می‌شود، اما جداسازی نهایی با دست انجام می‌گیرد.

سفایر از هم‌گروه خود، یعنی یاقوت سرخ، فراوان‌تر یافت می‌شود. یکی از دلایل آن، فراوانی بیشتر عناصر رنگ‌دهنده آبی (آهن و تیتانیوم) نسبت به کروم در زمین است.

انواع رنگ در سفایرها

سفایر بسته به عناصر رنگ‌دهنده و شرایط تشکیل، در رنگ‌های آبی، بی‌رنگ، نارنجی، سبز، زرد، ارغوانی و سیاه یافت می‌شود و بر اساس رنگ نام‌گذاری می‌شود؛ مثلاً سفایر زرد یا سفایر سیاه. با این حال «یاقوت کبود» فقط به نوع آبی کروندوم گفته می‌شود. سفایر نارنجی مایل به صورتی نیز به پادپارادچا (Padparadscha) معروف است. عناصر رنگ‌دهنده سنگ یاقوت کبود، آهن و تیتانیوم هستند که رنگ آبی را پدید می‌آورند. مقدار کمی آهن به‌تنهایی می‌تواند رنگ‌های زرد و سبز ایجاد کند و کروم رنگ صورتی پدید می‌آورد. در انواع بنفش معمولاً ترکیب کروم با آهن و تیتانیوم نقش دارد و وانادیوم در برخی نمونه‌ها (از جمله انواع تغییر رنگ‌دهنده) دخیل است.

• آبی: در سریلانکا سفایرهای آبی روشن‌تر، اغلب با ته‌رنگ بنفش‌آبی و ظاهری درخشان دیده می‌شوند. در کامبوج (Pailin) و میانمار نیز سنگ‌هایی با ویژگی‌های مشابه یافت می‌شود.
• آبی بنفش: رنگ آبی مایل به بنفش در سفایرهای میانمار و سریلانکا دیده می‌شود.
• آبی شیری: این رنگ بیش از همه با سفایرهای کشمیر (هندوستان) شناخته می‌شود و نمونه‌هایی از آن در تایلند نیز گزارش شده است. سفایرهای آبی‌شیری به‌دلیل ذرات ریز فراوان درون خود (معمولاً سوزن‌های ریز روتیل موسوم به سیلک) و پراکندگی نور توسط آن‌ها، از نظر ظاهری مقداری «خواب‌آلود» به نظر می‌رسند.
• آبی جوهری رنگ: سفایرهای تیره‌رنگ آبی – سیاه معمولاً از استرالیا، تایلند، نیجریه، چین و ویتنام می‌آیند. ته‌رنگ عالی و سیری دارند، اما تُن (Tone) رنگشان تیره است. منطقه‌بندی رنگی شش‌ضلعی (هگزاگونال) اغلب در این گوهر دیده می‌شود.
• آبی – سبز: این رنگ برای سفایرهایی با اندکی رنگ سبز به کار می‌رود. سفایرهای استرالیا، نیجریه و برخی مناطق تایلند ممکن است این ویژگی را نشان دهند.

تراش سنگ یاقوت کبود

سفایر به‌دلیل سختی بالا، تراش و پرداخت بسیار خوبی می‌پذیرد. در یاقوت کبود پدیده چندرنگی (پلئوکروئیسم) نیز دیده می‌شود. از آنجا که بهترین رنگ در جهت محور اپتیکی دیده می‌شود، نگین‌های سفایر را اغلب طوری می‌تراشند که سطح بالایی (Table) عمود بر محور اپتیکی باشد.

در تراش ترکیبی (Mixed Cut)، تاج و پاویلیون با دو سبک متفاوت، یعنی برلیانی و پله‌ای، تراش می‌خورند. در سنگ‌های استرالیایی به‌دلیل رنگ آبی جوهری، سنگ را کم‌ضخامت می‌تراشند. سفایر مونتانا معمولاً تراش برلیان مدور دارد و در انواعی که اینکلوژن‌های زیادی دارند، غالباً از تراش کابوشن استفاده می‌شود.

یاقوت‌های کبود معروف جهان

بلورهای درشت سفایر آبی با کیفیت گوهری بسیار کمیاب هستند. یاقوت ستاره هند (Star of India) با وزن 563.35 قیراط یکی از بزرگ‌ترین یاقوت‌های کبود استار است و در موزه تاریخ طبیعی آمریکا (AMNH) در نیویورک نگهداری می‌شود. ستاره نیمه‌شب (Midnight Star)، سفایر استار تیره‌رنگ 116.75 قیراطی، نیز در همین موزه است و ستاره آسیا (Star of Asia) با وزن 330 قیراط در موزه ملی تاریخ طبیعی اسمیتسونین در واشنگتن قرار دارد. همچنین سفایر سنت ادوارد (St Edward’s Sapphire) و سفایر استوارت (Stuart Sapphire) دو نگین مشهور یاقوت کبود هستند که در تاج پادشاهی بریتانیا قرار دارند.

چهره رؤسای جمهور آمریکا از جمله واشنگتن، لینکلن و آیزنهاور روی سفایرهای استار درشت (وزن خام هر کدام حدود 2000 قیراط) حکاکی شده است؛ این سنگ‌های تیره‌رنگ از کوئینزلند استرالیا گزارش شده‌اند. سفایر لوگان 422.99 قیراطی هم یکی از سفایرهای بزرگ جهان است. بنا بر گزارش‌ها، در سال 2009 معدن‌کاران منطقه راتناپورای سریلانکا در میان آبرفت‌ها سفایری 880 قیراطی به اندازه یک تخم‌مرغ یافتند و کارشناسان قیمت تقریبی خام آن را بیش از یک میلیون دلار برآورد کردند.

بزرگ‌ترین سفایرهای جهان

حدود سال 1967 (برخی منابع 1966 را ذکر می‌کنند) در موگوک برمه (میانمار) بلور سفایری به وزن 63000 قیراط (12.6 کیلوگرم) پیدا شد. این بلور خام و آبی‌خاکستری کیفیت گوهری ندارد و استار هم نیست. همان‌طور که در عکس بالا مشاهده می‌کنید، برای بررسی اینکه آیا درون آن بخش گوهری وجود دارد، کارکنان شرکت MGE (Myanma Gems Enterprise) آن را با مته و اره بررسی کردند، اما درون آن هم مانند سطحش کدر بود. MGE این قطعه را بزرگ‌ترین بلور سفایر جهان معرفی می‌کند، ولی نمونه‌های بزرگ‌تری نیز شناخته شده‌اند؛ از جمله بلوری 40.3 کیلوگرمی از سریلانکا.

در سال 1995 در ماداگاسکار سفایری به وزن حدود 90000 قیراط پیدا شد. این سنگ پس از حجاری به 61500 قیراط رسید و در سال 2001 در گینس به‌عنوان بزرگ‌ترین سفایر حجاری‌شده جهان ثبت شد. نام آن Millennium Sapphire است و بنا بر گزارش‌ها در سال 2018 شرکتی چینی آن را به مبلغ حدود 50 میلیون دلار خریداری کرده است.

بزرگ‌ترین یاقوت آبی استار جهان (ستاره آدم)

بزرگ‌ترین یاقوت آبی استار جهان با وزن 1404.49 قیراط، در ژانویه 2016 در سریلانکا رونمایی شد و گفته می‌شود در حوالی راتناپورا، شهری در جنوب این کشور، استخراج شده است. وزن این یاقوت استار را مؤسسه گوهرشناسی کلمبو تأیید کرده است. صاحبش که به دلایل امنیتی نخواسته هویتش فاش شود، گفته است:

وقتی این سنگ را دیدم، احتمال دادم بزرگترین یاقوت کبود استار جهان باشد. بنابراین با درنظر گرفتن این ریسک آن را خریدم. صاحب بزرگترین یاقوت کبود استار جهان

بر اساس مصاحبه BBC با وی، ارزش این یاقوت استار دست‌کم 100 میلیون دلار و در صورت فروش در مزایده تا 175 میلیون دلار برآورد شده است. وقتی از او درباره قیمتی که در ابتدا برای آن پرداخته پرسیدند، پاسخ داد: محرمانه است!

غول آبی مشرق‌زمین؛ یکی از بزرگ‌ترین یاقوت‌های کبود تراش‌خورده جهان

یاقوت کبود غول‌پیکر 486.52 قیراطی شاید بزرگ‌ترین سفایر آبی تراش‌خورده شناخته‌شده با کیفیت گوهری در جهان باشد. جالب است بدانید چهار تا از بزرگ‌ترین یاقوت‌های آبی شناخته‌شده همگی از سریلانکا (سیلان) سرچشمه می‌گیرند. اینها شامل سفایر 478.68 قیراطی ملکه رومانی، سفایر 422.99 قیراطی لوگان و سنگ یاقوت کبود 392.52 قیراطی Belle of Asia (و خود غول آبی مشرق‌زمین) هستند.

غول آبی مشرق‌زمین با نام « The Blue Giant of the Orient » که در تصویر بالا می‌بینید، در منطقه راتناپورا یافت شد؛ راتناپورا در زبان سینهالی به معنای «شهر جواهرات» است. تصور می‌شود که راف بلور این یاقوت آبی حدود 600 قیراط وزن داشته باشد.

سفایر لوگان؛ یکی از بزرگ‌ترین یاقوت‌های کبود تراش‌خورده جهان

یاقوت آبی لوگان با وزن 422.99 قیراط، یکی از بزرگ‌ترین یاقوت‌های کبود تراش‌خورده جهان است. این سفایر از سریلانکا استخراج شده و اندازه آن تقریباً به بزرگی یک تخم‌مرغ درشت است. نام آن از خانم لوگان (Mrs. John A. Logan) گرفته شده که آن را در سال 1960 به موزه ملی تاریخ طبیعی اسمیتسونین در واشنگتن دی‌سی اهدا کرد. دور این یاقوت ارزشمند را 20 الماس گرد با تراش برلیان احاطه کرده‌اند که وزن کل آن‌ها حدود شانزده قیراط است.

معادن یاقوت کبود در جهان

معادن مهم سنگ یاقوت کبود عبارت‌اند از استرالیا، برمه، سریلانکا، تانزانیا، هندوستان (کشمیر)، تایلند و در نهایت ماداگاسکار که یکی از مهم‌ترین تولیدکنندگان آن است. معادن کم‌اهمیت‌تری نیز در کشورهای برزیل، کامبوج، کنیا، مالاوی، زیمبابوه، ایالات متحده و فنلاند گزارش شده است. برای تعیین خاستگاه یاقوت کبود به این مقاله مراجعه کنید؛ خاستگاه بر پایه مجموعه‌ای از شواهد آزمایشگاهی تعیین می‌شود، نه یک ویژگی منفرد. در ادامه با خصوصیات این معادن مشهور آشنا می‌شویم:

معادن یاقوت کبود سریلانکا

سفایر از گذشته در سریلانکا شناخته شده بوده و ذخایر مهم آن، از جمله در منطقه راتناپورا، در بخش جنوب‌غربی جزیره قرار دارند. این ذخایر در زبان محلی با نام «ایلام» (Illam) مشهورند. سفایرهای این منطقه معمولاً آبی روشن تا متوسط‌اند و گاه ته‌رنگ بنفش دارند. انواع سفایر زرد، سبز، نارنجی، صورتی، قهوه‌ای، بی‌رنگ و همچنین سفایر با پدیده آستریسم (ستاره‌ای) یا چشم‌گربه‌ای نیز یافت می‌شود. سفایرهای رنگی نفیس سیلان در حال حاضر از تعداد اندکی از معادن موجود تأمین می‌شوند.

یاقوت‌های کبود برمه (میانمار)

در ناحیه موگوک در برمه (میانمار) گوهرهای ارزشمندی مانند سفایر، یاقوت سرخ و اسپینل یافت می‌شود. در موگوک، یاقوت سرخ و اسپینل عمدتاً در مرمر قرار دارند، در حالی که سفایر بیشتر در سنگ‌های آذرین مانند سینیت و پگماتیت سینیتی گزارش شده است. سفایرهای این ناحیه از آبی سیر تا آبی متمایل به بنفش روشن، و گاهی متمایل به تیره‌اند.

معادن یاقوت کبود تایلند

در تایلند نیز دو معدن بزرگ سفایر وجود دارد که سنگ میزبان آن‌ها بازالت است. البته از مخازن رسوبی نیز بهره‌برداری می‌شود. بلورهای سفایر آن به رنگ آبی سیر متمایل به سبز دیده می‌شود. سفایر استار نیز در این ناحیه یافت می‌شود.

یاقوت‌های کبود کشمیر هندوستان

یکی از مرغوب‌ترین بلورهای آبی از معادن کشمیر هندوستان (ناحیه پادار در رشته‌کوه زانسکار) استخراج شده است. این ذخایر حدود سال 1881 کشف شد و دوره اصلی بهره‌برداری از آن در دهه 1880 بود؛ پس از آن تولید بسیار محدود ماند. به همین دلیل سفایرهای کشمیری با ارزش امروزی عمدتاً سنگ‌های قدیمی‌اند و برخی سنگ‌هایی که امروزه با نام کشمیر عرضه می‌شوند، در آزمایش‌های خاستگاه ممکن است منشأ دیگری (مانند سریلانکا یا ماداگاسکار) داشته باشند.

یاقوت کبود تانزانیا

در تانزانیا هم در کنار سفایر، روبی نیز استخراج می‌شود. در سفایرهای این ناحیه ممکن است اینکلوژن‌هایی مانند پیروتیت (Pyrrhotite) و درونگیر سیال (Fluid Inclusion) دیده شود.

معادن یاقوت کبود ماداگاسکار

از دهه 1990 سفایرهای ماداگاسکار پا به بازار جواهرات گذاشتند: سفایر منطقه آندرانوندامبو (Andranondambo) از حدود سال 1993، و پس از کشف ذخیره بزرگ ایلاکاکا (Ilakaka) در جنوب این جزیره در سال 1998، ده‌ها هزار نفر به منطقه‌ای هجوم آوردند که پیش‌تر جمعیت انگشت‌شماری داشت. ماداگاسکار امروزه یکی از مهم‌ترین تولیدکنندگان سفایر در جهان است.

بهسازی

بخش عمده یاقوت‌های کبودی که در بازار می‌بینید بهسازی شده‌اند؛ یعنی کیفیت آن‌ها با روش‌هایی افزایش یافته که رایج‌ترین‌شان حرارت‌دهی است. این موضوع می‌تواند قیمت آن‌ها را بسیار تحت تأثیر قرار دهد. از آنجایی که بحث بهسازی سنگ‌های قیمتی، به‌خصوص در مورد یاقوت و تشخیص آن، پیچیده و طولانی است، به مقالات بهسازی سفایر به روش حرارت دهی، بهسازی سفایر به روش نفوذ سطحی (Surface Diffusion) و چگونگی بهسازی یاقوت به روش پر کردن با شیشه سرب‌دار مراجعه نمایید.

یاقوت کبود سنگ ماه تولد شهریور

در طالع‌بینی سنتی، سفایر آبی به سیاره زحل نسبت داده می‌شود و عناصر طبیعی آن را باد و زمین می‌دانند. در فهرست‌های سنگ ماه تولد، یاقوت کبود به‌عنوان سنگ ماه تولد شهریور (تقریباً هم‌زمان با سپتامبر) معرفی می‌شود. بنا بر این باورها، ماه‌های دیگری مانند اردیبهشت، مهر و آذر نیز می‌توانند از آن استفاده کنند.

خواص یاقوت کبود در چاکرادرمانی

چاکرادرمانی بر باورهای متافیزیکی استوار است و پشتوانه علمی اثبات‌شده‌ای ندارد. در این باورها، یاقوت آبی به‌واسطه رنگ آبی خود با چاکرای ششم (چشم سوم) و چاکرای پنجم (گلو) مرتبط دانسته می‌شود. طرفداران این روش معتقدند قرار دادن سنگ یاقوت کبود روی پیشانی (چاکرای ششم) به گسترش آگاهی و روان‌بینی و کاهش مشکلات بی‌خوابی که باعث ناراحتی‌های عصبی نیز می‌شود، کمک می‌کند. به باور آنان، سفایر آبی، سفید یا ارغوانی برای فعال‌سازی چاکرای هفتم (تاج)، شهود درونی و پاک کردن کانال انرژی کوندالینی و جریان آن در سراسر چاکراها به کار می‌رود.

در این روش توصیه می‌شود سنگ یاقوت کبود را ده دقیقه در ظرفی آب بگذارند و سپس روی چاکرای پنجم (گلو) قرار دهند تا «انرژی‌های مثبت سرد آبی» جذب شود؛ در گذشته نیز به همین منظور برای رفع مشکلات گلو استفاده می‌شد. به‌طور کلی گفته می‌شود سنگ‌های آبی‌رنگ به‌دلیل «پرتو سرد آبی» خود عطش را فرو می‌نشانند و آرامش روانی می‌آورند، و هرچه رنگ سفایر آبی پررنگ‌تر باشد، اثر آن بیشتر است.

خواص یاقوت کبود در باورهای سنتی

در باورهای متافیزیکی، از خواص یاقوت کبود فعال‌سازی توانایی‌های ذهنی و روانی و افزایش هوش، ذکاوت و ادراک ذکر می‌شود. گفته می‌شود این گوهر افکار و ادراک ما را برای بینش درونی شکل می‌دهد و سازماندهی می‌کند و راه ارتباط با خرد والاتر را می‌گشاید. از نظر جسمانی نیز در برخی باورهای سنتی برای سردرد، سرگیجه، گوش‌درد و مشکلات بینایی مفید دانسته شده است. باید توجه داشت که شواهد علمی معتبری برای اثر درمانی سنگ‌های قیمتی وجود ندارد و این باورها جایگزین مراجعه به پزشک نیست.

خواص یاقوت کبود در منابع کهن

در دست داشتن سافیر فقر را دور می نماید و از بین می برد. در منابع کهن ایرانی نیز گفته شده: سنگ یاقوت کبود به تشنگی در دهان داشتن بهتر بود چه او را خاصیت است در سرد کردن جگر.عرایس الجواهر , اصول کافی 6/71

همچنین در مخزن‌الادویه گفته شده است که طبع سنگ یاقوت کبود در حرارت و برودت معتدل است و در چشم‌زخم، رفع خون‌ریزی و تسکین عطش مفید است. در دهان نگه داشتن آن نیز باعث رفع بدبویی دهان و تصفیه خون دانسته شده است. این موارد نقل از منابع کهن و باورهای طب سنتی است و توصیه پزشکی یا عملی نیست.

خواص یاقوت زرد در باورهای سنتی

سنگ یاقوت زرد رنگ در باورهای سنتی دارای ذاتی گرم و عنصر آن آتش است و چاکرای سوم یعنی ناف را تحت تأثیر قرار می‌دهد و در تقویت گوارش و سرزندگی مؤثر دانسته می‌شود. این گوهر در تاریخ به‌عنوان سنگ کامیابی و موفقیت شناخته شده است. در هندوستان بازرگانان برای ارتقای موفقیت خود انگشتر سفایر زرد به دست می‌کنند. در غرب نیز از این گوهر برای وفور اقتصادی و اظهار بصیرت فرد بهره می‌برند. در باورهای معنوی گفته می‌شود یاقوت زرد به گرفتن تصمیم‌های درست و رسیدن به هدف‌های زندگی کمک می‌کند. در واقع چاکرای سوم را عامل تقویت اراده و تمرکز می‌دانند و به همین جهت از این گوهر به‌عنوان گوهری برای ثبات و پایداری رویاهای فرد و گاهی وفاداری یاد شده است. از امام رضا (ع) در باب خواص یاقوت زرد در حلیة‌المتقین ص 25 نقل شده که: هر که انگشتر یاقوت زرد را در دست کند فقیر نشود.