سنگ زمرد چیست؟ تاریخچه، ویژگی‌ها و خواص زمرد را بدانید

زمرد (Emerald) گونه سبزرنگ کانی بریل و از جنس سیلیکات آلومینیوم و بریلیوم است و سختی آن در مقیاس موس 7.5 تا 8 است. این گوهر در کلمبیا، برزیل، روسیه، افغانستان و چند کشور دیگر یافت می‌شود. زمرد همواره در فرهنگ‌های مختلف الهام‌بخش بوده است. در باورهای قدیمی، از خواص سنگ زمرد برای درمان برخی بیماری‌ها، از جمله صرع، سخن گفته‌اند؛ این باورها پشتوانه علمی ندارند.

نام زمرد به چه معناست؟

زمرد به معنای «سنگ سبز» است و نام آن از واژه یونانی «اسماراگدوس (Smaragdos)» گرفته شده است؛ برخی نیز ریشه آن را فارسی می‌دانند. در گذشته سنگ‌های سبزرنگ گوناگونی را زمرد می‌نامیدند. یکی از قدیمی‌ترین اشاره‌ها به زمرد در ادبیات غربی به متونی منسوب به ارسطو برمی‌گردد (انتساب برخی از این متون به او محل تردید است). در این متون درباره خواص سنگ زمرد آمده است که همراه داشتن این گوهر قدرت حضور در سخنرانی‌ها و در تجارت را افزایش می‌دهد، سبب پیروزی در دادرسی می‌شود، به حل‌وفصل پرونده‌ها کمک می‌کند و آرامش و تسلی خاطر می‌بخشد. در همین متون درباره خواص زمرد چنین آمده است:

استفاده از آن در گردن‌آویز یا به‌صورت انگشتری از بیماری صرع جلوگیری می‌نماید منسوب به ارسطو

تاریخچه سنگ زمرد چیست؟

در میان سنگ‌های قیمتی خانواده بریل، زمرد پیشینه تاریخی چشمگیری دارد؛ گفته می‌شود شواهدی از فروش آن در بازارهای بابل در حدود چهار هزار سال پیش از میلاد وجود دارد. این گوهر در طول بیش از شش هزار سال در بسیاری از فرهنگ‌ها، از جمله یونان باستان و ایران، منبع جاذبه و احترام بوده است. به دلیل زیبایی و جایگاه نمادین، در برخی ادیان و فرهنگ‌ها مقدس شمرده می‌شد. رنگ سبز نیز در فرهنگ‌ها و مذاهب مختلف، از جمله اسلام، رنگی مقدس به شمار می‌رود.

زمرد به «سنگ مطالعه» نیز شهرت داشت؛ گفته می‌شود پیش از اختراع عدسی و عینک‌های بزرگ‌نما، از نمونه‌های شفاف آن برای مطالعه و دیدن اشیای کوچک استفاده می‌کردند. آزتک‌ها (در مکزیک) و اینکاها (در آمریکای جنوبی) این گوهر را مقدس می‌شمردند و گفته می‌شود از آن در طب سنتی خود نیز بهره می‌بردند. پس از افول تمدن اینکاها، معدن‌های این گوهر از یاد رفت تا اینکه با کشف معادن جدید در قرن 16 میلادی، استخراج آن دوباره آغاز شد. در فرهنگ ایرانی نیز این گوهر جایگاه ویژه‌ای دارد و شاعران در وصف آن شعر سروده‌اند:

در مصر باستان نیز این گوهر نماد زندگی ابدی و هدیه‌ای از جانب خدای حکمت (Thoth) شمرده می‌شد و گفته می‌شود گوهر محبوب ملکه کلئوپاترا بود. در کتاب مکاشفه یوحنا (عهد جدید) زمرد یکی از سنگ‌های بنیاد شهر اورشلیم آسمانی برشمرده شده است. در برخی ترجمه‌های تورات نیز یکی از سنگ‌های سینه‌بند کاهن اعظم «زمرد» ترجمه شده است.

اولین ذخایر کشف‌شده زمرد در جهان کدامند؟

از لحاظ تاریخی، اولین محل معروف، تعدادی معدن در صحرای شرقی مصر و نزدیک دریای سرخ بود که به «معادن کلئوپاترا» معروف‌اند. بسیاری از زمردهای به‌کاررفته در جواهرات قدیمی از این معادن به دست می‌آمدند. مکان این معادن در قرون وسطی به‌کلی گم شده بود. فردریک کایو (Frédéric Cailliaud) به دستور والی مصر برای جست‌وجوی آنها فرستاده شد و در سال 1817 معادن قدیمی را دوباره یافت. این معادن در دامنه کوه‌های جبل سیکائیت و جبل زوبارا قرار دارند. در قرن 19 و اوایل قرن 20، تلاش‌ها برای از سرگیری استخراج تجاری در این معادن موفق نبود. بهره‌برداری از این معادن، بر پایه شواهد باستان‌شناختی، دست‌کم از دوره بطلمیوسی آغاز شده و بیشترین فعالیت استخراج مربوط به دوره‌های رومی و بیزانسی است. گاه به اشیایی منسوب به دوران رامسس دوم (حدود 1300 پیش از میلاد) یا پیش از آن نیز اشاره می‌شود. تصور می‌شود گنجینه‌های زمرد مغول، عثمانی و ایرانی از «معادن خاوری» به دست می‌آمدند و گاهی گفته می‌شود این معادن همان پنج‌شیر افغانستان بوده‌اند. البته در منابعی آمده است که بسیاری از زمردهای امپراتوری مغولی هند از کلمبیا و توسط کشتی‌های اسپانیایی آورده می‌شدند.

مشخصات کانی‌شناسی زمرد چیست؟

سنگ زمرد کانی‌ای با سختی 7.5 تا 8 در مقیاس موس (Mohs) و وزن مخصوص 2.67 تا 2.78 است. از نظر سختی از کوارتز (سختی 7) سخت‌تر است، اما به دلیل ترک‌های فراوان، معمولاً شکننده است و چقرمگی (Toughness) کمی دارد. ترکیب شیمیایی آن Be₃Al₂(SiO₃)₆ است و به‌صورت اکسیدی حدود 67% سیلیس (SiO₂)، 19% اکسید آلومینیوم (Al₂O₃) و 14% اکسید بریلیوم (BeO) دارد؛ همچنین ممکن است مقادیر کمی عناصر قلیایی در آن وجود داشته باشد. بیشتر بلورهای آن اینکلوژن (Inclusion) دارند؛ مانند کانی‌های میهمان، درونگیرهای سیال و حباب‌های گاز، و همچنین ترک‌های داخلی. با افزایش این ویژگی‌ها، سنگ کدر می‌شود. گوهرشناسان مجموعه این اینکلوژن‌ها را «ژاردن (Jardin)» یا «باغچه» می‌نامند. بررسی این ویژگی‌ها با ابزارهای گوهرشناسی می‌تواند به تشخیص زمرد طبیعی از بدل و مصنوعی کمک کند. مشخصات زمرد در جدول زیر آمده است:

نحوه تشکیل و استخراج زمرد چگونه است؟

تشکیل بلور زمرد فرایندی آهسته و طولانی است. زمرد در دما و فشار بالا و در محیط‌های زمین‌شناسی گوناگون شکل می‌گیرد؛ از جمله در سنگ‌های مرتبط با گرانیت و پگماتیت (پسمانده ماگما)، در شیست‌ها و در رگه‌های گرمابی. این گوهر را در نهشته‌های آبرفتی نیز می‌توان یافت؛ در این نهشته‌ها، بلورها پس از فرسایش سنگ میزبان به آنجا منتقل شده‌اند. بریلیوم بیشتر با سنگ‌های اسیدی مانند پگماتیت‌ها همراه است، در حالی که کروم و وانادیوم بیشتر در سنگ‌های بازی و فوق‌بازی یا شیل‌های سیاه یافت می‌شوند. برخورد این عناصر در یک محیط یکی از دلایل کمیابی زمرد است.

برخلاف یاقوت کبود و روبی که بخش مهمی از آنها از ذخایر ثانویه (نهشته‌های آبرفتی) برداشت می‌شود، اهمیت استخراج زمرد از ذخایر ثانویه پایین است. زمرد غالباً از ذخایر اولیه، یعنی مستقیماً از سنگ میزبان در رگه‌ها، شیارها و شکاف‌ها، استخراج می‌شود؛ این نوع استخراج معمولاً به حفاری و عملیات هزینه‌بر نیاز دارد.

رنگ زمرد چگونه است؟

سنگ زمرد به رنگ سبز و در دامنه‌ای از سبز مایل به زرد تا سبز مایل به آبی دیده می‌شود؛ بهترین رنگ آن سبز سیر خالص و اشباع با تُن رنگی متوسط تا تیره است. حتی اگر سنگ اینکلوژن داشته باشد، سبز سیر معمولاً ارزشمندتر از سبز روشن شفاف است. زمرد شفاف طبیعی یکی از چهار گوهرسنگ گران‌بهاست و مشهورترین عضو خانواده بریل به شمار می‌رود. دیگر رنگ‌های بریل نیز ارزش گوهری دارند؛ مانند آکوامارین (آبی)، هلیودور و بریل طلایی (زرد)، مورگانیت (صورتی)، بیکسبیت (قرمز؛ امروزه بیشتر «ردبریل» نامیده می‌شود) و گوشنیت (بی‌رنگ). رنگ سبز عمیق زمرد مدیون حضور مقدار اندکی از عناصر رنگ‌زای کرومیوم و/یا وانادیوم است. تا پیش از سال 1963 میلادی تصور می‌شد که رنگ سبز آن فقط به‌خاطر وجود کروم است، تا اینکه معدنی در برزیل یافت شد که وانادیوم نیز در آن مشاهده می‌شد.

پدیده‌های خاص نوری در سنگ زمرد

گاهی در برخی زمردهای معدنی، اینکلوژن‌های سوزنی‌شکل یا الگوهایی مانند زمرد تراپیچ دیده می‌شود.

پدیده چشم‌گربه‌ای در زمرد

یکی از پدیده‌های نوری کمیاب، وجود اینکلوژن‌های سوزنی‌شکل موازی در یک جهت است که می‌تواند باعث پدیده چشم‌گربه‌ای (Chatoyancy یا Cat’s Eye) شود؛ برای مشاهده این پدیده سنگ باید به‌صورت کابوشون (دامله) تراش بخورد. این زمردها کمیاب‌اند و معمولاً قیمت بالاتری نسبت به نمونه‌های عادی دارند. گفته می‌شود رکورد گران‌ترین زمرد چشم‌گربه‌ای فروخته‌شده در جهان به این جفت‌سنگ تعلق دارد. از ویژگی‌های این قطعه می‌توان به کیفیت بسیار بالا و تراش‌خوردن و کالیبره بودن هر دو سنگ از یک سنگ اشاره کرد.

پدیده استار در زمرد

زمرد با پدیده استار (Asterism) بسیار کمیاب است و کمتر در میان زمردهای جهان دیده شده است. همه این پدیده‌های کم‌نظیر از اینکلوژن‌های درون سنگ ناشی می‌شوند؛ بنابراین اینکلوژن همیشه باعث کاهش ارزش سنگ نمی‌شود.

زمردهای تراپیچ

زمرد تراپیچ یا چرخ ارابه‌ای اولین بار در سال 1879 توسط کانی‌شناسی فرانسوی به نام امیل برتران (Émile Bertrand) در یک سخنرانی علمی در فرانسه تشریح و معرفی شد. بر اساس گزارش‌ها، این زمردها کمتر از 1 درصد زمردهای استخراج‌شده از کلمبیا را تشکیل می‌دهند و عمدتاً در بخش غربی حوضه کوردیلرای شرقی (Eastern Cordillera) کلمبیا تشکیل شده‌اند. بازوهای این زمردها معمولاً تیره‌اند و اینکلوژن‌هایی از ماده کربنی و کانی‌هایی مانند آلبیت در آنها گزارش شده است که الگوی ستاره شش‌پر یا مقطع شش‌ضلعی را درون سنگ ایجاد می‌کنند؛ در واقع همین اینکلوژن‌ها زمردهای تراپیچ را ویژه و خاص کرده‌اند. در میان نمونه‌های تراپیچ کشف‌شده در سال‌های اخیر، گونه‌ای خاص دیده شده که طرحی شبیه ستاره دارد. این نمونه‌های خاص و زیبا را در عکس زیر مشاهده کنید:

بخش‌های میانی آنها زمرد تراپیچ است و بر هر ضلع از شش‌ضلعی آن، بخش‌هایی دندانه‌ای‌شکل و بی‌رنگ رشد کرده‌اند.

تفاوت زمرد با بریل سبز

ترکیبی از وانادیوم و کرومیوم باعث ایجاد رنگ زمردی می‌شود و هرچه مقدار آهن در زمرد بیشتر باشد، رنگ آن معمولاً به سمت آبی می‌رود. امروزه طبق تعریف مؤسسه گوهرشناسی GIA، زمرد بریل سبزی است با غلظت رنگی بالا و تُن (تاریکی) متوسط تا تیره، و از نظر نوع رنگ (Hue) بهترین رنگ آن سبز و سبز مایل به آبی است.

بر اساس این تعریف، اگر بریل سبز غلظت رنگی پایین داشته باشد (به عبارتی سبز کم‌رنگ باشد)، به آن زمرد گفته نمی‌شود و آن را بریل سبز (Green Beryl) می‌نامند. در عکس بالا نیز تفاوت رنگ آنها کاملاً پیداست.

انواع سنگ زمرد و مشابهات اسمی آن

رنگ سبز این گوهر در همه جای جهان یکسان نیست و بیشتر به‌صورت نوارها و لکه‌های تیره و روشن (منطقه‌بندی رنگی) دیده می‌شود. امروزه برخی در تجارت بین‌المللی جواهرات، بریل سبزی را که عنصر کرومیوم باعث رنگ سبز آن شده زمرد می‌دانند و دسته دیگر را «بریل سبز» می‌نامند؛ معیار جداکردن زمرد از بریل سبز در همه مراجع و آزمایشگاه‌ها یکسان نیست. گاهی نیز واژه‌هایی همراه با نام Emerald به کار می‌روند که معمولاً گمراه‌کننده‌اند و در عکس بالا توضیح داده شده‌اند؛ مانند «زمرد برزیلی» (Brazilian Emerald) برای تورمالین سبز یا «زمرد شرقی» (Oriental Emerald) برای کرندوم سبز، که در واقع زمرد نیستند.

بهسازی سنگ زمرد چگونه است؟

به علت فشار زیاد هنگام تشکیل زمرد در زمین و شرایط سخت استخراج، زمرد طبیعی ممکن است شکستگی‌ها و ترک‌های فراوانی داشته باشد. به همین دلیل، از گذشته تاکنون برای کاهش دید ترک‌ها، زمرد را در روغن مخصوصی قرار می‌دهند و بدین‌ترتیب زمرد را بهسازی می‌کنند.

روغن‌زدن زمرد یک فرایند جهانی است و بر اساس برآوردهای رایج، حدود 90 درصد زمردهای موجود در بازار روغن خورده‌اند. اما باید توجه داشت که برای نفوذ روغن، ترک‌های زمرد باید به سطح سنگ رسیده باشند. گفته می‌شود راف زمرد را گاهی پس از استخراج از معدن در روغن قرار می‌دهند و این کار می‌تواند فرایند تراش آن را آسان‌تر کند. علاوه بر روغن‌های طبیعی (مانند روغن سدر)، از رزین‌ها و پلیمرهای مصنوعی نیز برای پرکردن ترک‌ها استفاده می‌شود. آزمایشگاه‌های معتبر معمولاً میزان پرکردگی ترک‌ها را درجه‌بندی و گزارش می‌کنند. استفاده از پرکننده رنگی برای بهتر جلوه‌دادن رنگ سنگ نیز نوعی بهسازی است و باید افشا شود.

جهت بهبود رنگ نگین زمرد چه باید کرد؟

رنگ زمرد در برابر نور مصنوعی و طبیعی، از جمله نور خورشید، تقریباً ثابت است و تغییر نمی‌کند؛ گفته می‌شود رنگ آن فقط در دمای 700 تا 800 درجه سانتی‌گراد تغییر می‌یابد. اگر انگشتر زمرد شما در نتیجه تماس با مواد شوینده زیبایی و جلای خود را از دست داد، ممکن است روغن پرکننده ترک‌ها شسته شده باشد. در این حالت می‌توان سنگ را دوباره در ظرفی از روغن بی‌رنگ قرار داد (ترجیحاً با نظر متخصص). برای بهبود ظاهر سنگ، از جمله رنگ‌نمایی، و جلوگیری از بازتاب نور در ترک‌ها، معمولاً آن را با روغن یا موم، اپوکسی یا پلاستیک اشباع می‌کنند.

نحوه تشخیص زمرد طبیعی از بدل

زمرد از سال 1848 در آزمایشگاه به‌صورت مصنوعی ساخته شده است (جزئیات در بخش زمردهای سنتز شده) و امروزه به‌صورت سنتتیک (Synthetic) عرضه می‌شود. تشخیص زمرد طبیعی از سنتتیک می‌تواند بسیار دشوار باشد و به دانش و تجربه بالایی نیاز دارد. سنگ‌هایی که ممکن است به علت تشابه به جای آن عرضه شوند عبارت‌اند از: دمانتوئید، دیوپسید، دیوپتاز، گروسولار (گارنت سبز کروم‌دار)، تورمالین سبز و همچنین دوبله و تریپله‌های زمردنما.

بررسی رفتار بلورها زیر پرتو فرابنفش (UV) گاهی می‌تواند به تفکیک زمرد مصنوعی و طبیعی کمک کند. برخی زمردهای مصنوعی، مانند نوع رشدیافته به روش فلاکس (Flux-Grown)، به دلیل مواد به‌کاررفته در آنها، هنگام قرارگرفتن در معرض فرابنفش با طول‌موج بلند فلورسانس قرمز کدری از خود نشان می‌دهند، در حالی که نوع طبیعی آن معمولاً چنین واکنشی ندارد. با این حال، برخی زمردهای طبیعی (به‌ویژه کلمبیایی) نیز ممکن است فلورسانس قرمز ضعیفی نشان دهند؛ بنابراین نتیجه آزمایش فرابنفش به‌تنهایی کافی نیست. استفاده از فیلتر چلسی (Chelsea Filter) و بررسی اینکلوژن‌ها و خطوط رشد زمرد زیر میکروسکوپ می‌تواند بسیار مفید باشد، اما تشخیص قطعی معمولاً به آزمایش‌های تکمیلی در آزمایشگاه گوهرشناسی نیاز دارد.

انواع زمردهای سنتز شده (Synthetic Emeralds)

اولین بلورهای مصنوعی زمرد (بلورهایی بسیار کوچک) در سال 1848 توسط ژاک‌ژوزف ابلمن (Jacques-Joseph Ebelmen) در آزمایشگاه تولید شد و تا به امروز، تکنیک تولید آن تکامل یافته است.

• نوع سنتز شده لنیکس (Lennix): این سنگ‌ها به روش فلاکس تولید می‌شوند و به‌صورت بلورهای چهارگوش (مستطیلی) رشد می‌کنند، نه منشورهای هگزاگونال. ضریب شکست نوری آنها اندکی از نوع طبیعی پایین‌تر است.
• نوع سنتز شده هیدروترمال: اینکلوژن‌های شاخص آن شامل اشکال پرمانند (Feathers) از درونگیرهای دوفازی، بلورهای میخی‌شکل میکروسکوپی و ساختارهای رشد کشیده و جریان‌مانند است.
• نوع سنتز شده فلاکس: در این روش زمردهای سنتتیک در آزمایشگاه به روش ذوب (فلاکس) رشد داده می‌شوند و می‌توانند اینکلوژن‌هایی مانند اثر انگشت (Fingerprint)، ولی در ابعاد بزرگ‌تر، داشته باشند. همچنین آثار به‌جامانده از فرایند فلاکس در آنها پدیدار است.
• نوع سنتز شده ریجنسی (Regency): این نمونه با روش لیند (Linde) و شیوه یونیون کاربید سنتز شده است. ضریب شکست نور آن مشابه نوع طبیعی است، گرچه وزن مخصوص آن اندکی پایین‌تر و 2.68 است. محتوی آهن آن بسیار کم است و زیر پرتو فرابنفش (چراغ‌قوه‌های UV یا فرابنفش موج‌کوتاه) فلورسانس قرمز قوی دارد.

تراش‌های معروف سنگ زمرد

این گوهر بلوربندی هگزاگونال دارد و رخ آن ناواضح (ناقص) و موازی با صفحه انتهایی (قاعده‌ای) است. بیشتر نمونه‌ها درز و شکاف‌های سطحی دارند. این ترک‌ها به‌همراه شکنندگی سنگ، با وجود سختی بالای این کانی، تراش، سوار کردن و پاک کردن آن را دشوار می‌کنند. با این حال، این موانع جواهرتراشان را از کار با این گوهر بازنداشته و آنها معمولاً از سبکی که به «تراش زمردی (Emerald Cut)» یا چهارگوش معروف است استفاده می‌کنند. این تراش نوعی طرح تراش پله‌ای (Step Cut) است که معمولاً گوشه‌های آن بریده می‌شود و صفحاتی را در چهارگوش سنگ ایجاد می‌کند؛ علاوه بر درخشندگی و زیبایی، مقاومت سنگ را در برابر فشارهای فیزیکی یا مکانیکی افزایش می‌دهد.

چنانچه زمرد مات و غیرشفاف باشد یا اینکلوژن‌های فراوانی داشته باشد، معمولاً از تراش دامله (Cabochon) یا همان تراش گنبدی برای آن استفاده می‌کنند. این تراش سطحی گنبدی و معمولاً بیضی‌شکل دارد و بیشتر در انگشترهای جواهر سنگی کاربرد دارد. در صورت کیفیت پایین‌تر، معمولاً آن را به‌صورت مهره تسبیح و گردنبند درمی‌آورند.

ذخایر زمرد در جهان کدامند؟

امروزه بهترین انواع این گوهرسنگ معمولاً از کلمبیا به دست می‌آید. انواع با کیفیت پایین‌تر و دارای تُن رنگی متوسط تا روشن نیز غالباً از معادن برزیل به دست می‌آیند. همچنین اتریش، هند، استرالیا، آفریقای جنوبی، مصر، آمریکا، نروژ و پاکستان معادن زمرد دارند. در چند دهه گذشته، تولید زمردهای باکیفیت در زیمبابوه، زامبیا و تانزانیا نیز افزایش یافته است. زمرد کاملاً پاک و بی‌عیب بسیار نادر است و اغلب نمونه‌ها ترک و اینکلوژن‌های ریز از کانی‌های دیگر دارند.

در شمال سوردلوفسک روسیه، اغلب زمردها مات یا مایل به زرد هستند و نوع باکیفیت آنها بسیار کمیاب است. زمردهای پنج‌شیر افغانستان با اندازه بلور درشت (برخی بیش از 100 قیراط) و پاکی خوب یافت شده‌اند و گفته می‌شود از نظر کیفیت با زمردهای کلمبیا رقابت می‌کنند. به‌تازگی منابعی از زمرد در اتیوپی نیز گزارش شده است. در ادامه با این معادن بیشتر آشنا می‌شویم.

مهم‌ترین ذخایر و معادن سنگ زمرد در جهان:

• زمرد باکیفیت کلمبیا: زمردهای کلمبیا معمولاً آهن کمی دارند؛ به همین دلیل ضریب شکست و وزن مخصوص آنها معمولاً پایین‌تر از زمردهای غنی از آهن (مانند بسیاری از نمونه‌های شیست‌میزبان) است. اینکلوژن‌های شاخص آنها اغلب سه‌فازی و دندانه‌دار (شبیه تیغه اره) هستند. مهم‌ترین معادن کلمبیا شیوور (Chivor)، گاشالا (Gachalá)، بوربور (Borbur)، کاسکوئز (Coscuez) و موزو (Muzo) است. در این معادن معمولاً اثری از کانی‌های میهمانی که پیش از رشد بلورهای زمرد وجود داشته‌اند دیده نمی‌شود. رنگ زمردهای کلمبیا مانند تلالو و رنگ‌آمیزی برگ‌های درخت در یک باغچه زیر نور آفتاب بهاری است!
• معادن زمرد هندوستان: کانی‌های میهمان در این منطقه در دو فاز مختلف رشد کرده‌اند و فوکسیت (Fuchsite)، نوعی میکای غنی از کروم، اغلب در آنها وجود دارد.
• دره پنج‌شیر افغانستان یکی از نقاطی است که زمرد در آن در رگه‌های کوارتز و آنکریت (Ankerite) درون سنگ‌های میزبان کربناتی یافت می‌شود و به دلیل شفافیت و کیفیت عالی می‌تواند با سایر نقاط دنیا رقابت کند. متأسفانه نبود فناوری استخراج و جنگ‌های داخلی و سیاسی موجب کاهش استخراج این کانی از این منطقه شده است.
• در پاکستان معادنی به‌تازگی یافت شده که زمردهای برخی از آنها ظاهری شبیه زمردهای کلمبیا دارند و درونگیرهای سیال در آنها به‌فراوانی و در اشکال مختلف دیده می‌شود.
• معدن ساندواانا (Sandawana) در زیمبابوه نیز زمردهایی دارد که کانی میهمان آنها ترمولیت است و بلورهای سوزنی‌شکل بلند و خمیده‌ای را تشکیل می‌دهد.
• در معادن ترانسوال در آفریقای جنوبی مشخصه زمرد، بلورهای کوچک و تا حدی تخریب‌شده میکا است. کانی میهمان آن اغلب مولیبدنیت است که با درخشش متالیک و بلورهای کوچک قابل تشخیص است. شکاف‌های پرمانند که از هر طرف بلور میهمان را احاطه کرده‌اند نیز دیده می‌شوند.

نحوه نگهداری سنگ زمرد چگونه است؟

بریل‌ها به‌طور کلی ساختاری شکننده دارند و شکستگی آنها نامنظم است؛ زمرد به دلیل ترک‌ها و اینکلوژن‌های فراوان، آسیب‌پذیری بیشتری دارد. بنابراین در نگهداری سنگ زمرد بسیار دقت کنید که به آن، مخصوصاً در امتداد رخ (تورق) آن، ضربه وارد نشود. برای کم‌دیده‌شدن ترک‌ها و بهبود ظاهر و رنگ‌نمایی، آنها را در روغن‌ها و ترکیبات مخصوصی قرار می‌دهند. چنین پرکننده‌هایی، به‌ویژه در سنگ‌های باکیفیت بالا، با چشم غیرمسلح قابل مشاهده نیستند. استفاده از دستگاه اولتراسونیک و حرارت می‌تواند روغن را از ترک‌های سنگ خارج کند و در نتیجه شفافیت را کاهش دهد و حتی به شکستن سنگ منجر شود. بنابراین بهتر است هنگام کارهای خانه مانند آشپزی یا شست‌وشو، انگشتر یا گردنبند زمرد خود را درآورید.

نحوه ارزش‌گذاری سنگ زمرد

در ارزش‌گذاری سنگ زمرد، ویژگی‌هایی نظیر رنگ، پاکی، نوع تراش، وزن و میزان بهسازی (پرکردگی ترک‌ها) نقش اصلی را دارند. کشور یا محل استخراج نیز ممکن است بر قیمت اثر بگذارد، اما به‌تنهایی نشانه کیفیت بالا نیست. به‌عنوان نمونه، گونه‌ای که در کلمبیا یافت شود همیشه باکیفیت نیست و ممکن است نمونه‌هایی از افغانستان ارزش بسیار بالاتری از نمونه‌های کلمبیایی داشته باشند.

ویژگی‌های زمرد با کیفیت چیست؟

• 1- وزن: این گوهرسنگ‌ها معمولاً در اندازه‌های کوچک پیدا می‌شوند و زمردهای درشت باکیفیت می‌توانند قیمت بسیار بالایی داشته باشند. برخلاف الماس که حتی زیر 1 قیراط نیز درخشندگی خود را نشان می‌دهد، جلوه سنگ زمرد معمولاً در قیراط‌های بالاتر بهتر دیده می‌شود. بنابراین وزن پارامتری اساسی در تعیین قیمت آن است.
• 2- رنگ: همان‌طور که پیش‌تر گفته شد، هرچه رنگ سبز این گوهر پررنگ‌تر و شدیدتر، سرزنده‌تر و غیرمات‌تر باشد، ارزش آن می‌تواند چندین برابر شود.
• 3- پاکی: نمونه‌های بی‌عیب این گوهر معمولاً کمیاب و بسیار گران‌بها هستند. اینکلوژن‌ها در سنگ زمرد اغلب ظاهری شبیه خزه یا شاخه‌های درخت دارند. اغلب نمونه‌های درشت معایب و ترک‌هایی دارند یا رنگ آنها جلوه‌های ابری دارد.
• 4- درخشندگی: این عامل که به کیفیت تراش وابسته است، همانند سایر سنگ‌های قیمتی روی قیمت آن تأثیر دارد.

بزرگ‌ترین سنگ زمرد جهان کدام است؟

“Chipembele” نام بزرگ‌ترین زمرد تراش‌نخورده باکیفیت گوهری است که تاکنون در معدن Kagem یافت شده و طبق گزارش‌ها رکورد گینس بزرگ‌ترین زمرد تراش‌نخورده را نیز دارد؛ وزن آن 7525 قیراط (1.505 کیلوگرم) است. این بلور درشت زمرد در زامبیا و در معدن زمرد Kagem متعلق به Gemfields با مشارکت شرکت توسعه صنعتی دولت زامبیا کشف شد. Chipembele در گویش بومی بمبا به معنای «کرگدن» است.

بر اساس یک بیانیه مطبوعاتی، این زمرد در ژوئیه سال 2021 توسط زمین‌شناس ماناس بانرجی و ریچارد کاپتا (Kapeta) کشف شد که طبق گزارش‌ها، ریچارد کاپتا فریاد زد: به این شاخ کرگدن نگاه کن!

بر اساس گزارش‌های رسانه‌ای، در سال 2017 در معدن Carnaíba در برزیل و در عمق 200 متری، خوشه‌ای از بلورهای زمرد به وزن حدود 360 کیلوگرم (با احتساب سنگ میزبان) و شامل حدود 180 هزار قیراط زمرد کشف شد.

یکی دیگر از بزرگ‌ترین زمردهای معدنی جهان که در سال 1999 در منطقه بویاکا (Boyacá) کلمبیا یافت شد، فیورا (Fura) نام دارد. وزن آن 2.27 کیلوگرم یا حدود 11 هزار قیراط است. برای آن قیمتی گزارش نشده است؛ گفته می‌شود تنها یک قطعه بزرگ از نوع سبز اعلی کلمبیا تا کنون در جهان یافت شده است.

همچنین از «Teodora» با معنای «هدیه خداوند» (در پرتغالی) به‌عنوان بزرگ‌ترین زمرد تراش‌خورده (فاستدار) جهان با وزن 57500 قیراط (11.5 کیلوگرم) یاد می‌شود. طبق گزارش‌ها، این سنگ در برزیل استخراج و در هند تراش داده شده و پیش از عرضه در حراجی در کانادا (سال 2012) با قیمت 1.15 میلیون دلار ارزیابی شد. این سنگ مات (غیرشفاف) است و در گزارش‌ها طبیعی، اما «کمی بهسازی‌شده» توصیف شده است.

زمردهای تاریخی جهان کدامند؟

مغول‌هایی که در هندوستان زندگی می‌کردند، به‌ویژه شاه‌جهان که تاج‌محل را نیز ساخت، به این گوهرسنگ بسیار علاقه‌مند بودند، تا جایی که روی آنها کلمات مقدس را حکاکی می‌کردند و به‌عنوان طلسم همراه خود داشتند. این قطعات که به «زمردهای مغول» معروف هستند در موزه‌ها و کلکسیون‌ها قرار دارند. به‌عنوان مثال، روی یک سنگ طلسم زمرد سبز سیر با وزن 78 قیراط به فارسی نوشته شده بود: «آن که این طلسم را حمل کند از حفاظت خاص خداوند برخوردار خواهد بود». به‌نظر ما، ایران یکی از غنی‌ترین مجموعه‌ها از آثار مزین به این گوهرسنگ را در اختیار دارد. بگذارید تنها بخشی از جواهرات سلطنتی ایران را که با این گوهر و دیگر جواهرات تزئین شده‌اند برای شما شرح دهیم.

جقه نادری

جقه نادری یک پیش‌کلاه جواهردار است که در قرن 12 هجری ساخته شده و بر سر پادشاهان و اشراف‌زادگان قرار می‌گرفت. این جقه زمردهای بزرگ و الماس‌های زیبایی دارد و هم‌اکنون در موزه جواهرات ایران نگهداری می‌شود.

خنجر نادرشاه

این خنجر که در موزه توپکاپی ترکیه نگهداری می‌شود، سه قطعه زمرد درشت روی قبضه و یک زمرد دیگر در انتهای آن دارد. جنس غلاف و قبضه از طلا است و اطراف آن با الماس تزئین شده است. این خنجر را سلطان محمود عثمانی به نادرشاه هدیه داده بود، اما در راه رسیدن به ایران، هیئت همراه هدیه مطلع شد که نادرشاه توسط سران ارتش خود کشته شده است و هدایا را به استانبول بازگرداندند.

کمربند زرین

این کمربند کمیاب و بی‌نظیر دارای یک زمرد 176 قیراطی بزرگ است و اطراف آن با 60 قطعه برلیان و 145 قطعه الماس تزئین شده است. گفته می‌شود احتمالاً نادرشاه این گوهرسنگ را همراه کوه نور و دریای نور بعد از فتح هند به ایران آورده است.

تاج فرح

تاج فرح توسط وان‌کلیف و آرپلز (Van Cleef & Arpels) در سال 1346 ساخته شد. از آنجا که خروج جواهرات خزانه از ایران ممنوع بود، ساخت تاج با حضور گروهی از زرگران این شرکت در تهران انجام شد. این تاج شامل 1469 الماس برلیان، 36 عدد سنگ زمرد، 2 قطعه اسپینل، 34 قطعه یاقوت و 105 مروارید است.

سپر نادری

این سپر یک اثر هنری بی‌نظیر است که مرکز آن با یک یاقوت سرخ 225 قیراطی که در جهان کمیاب است مزین شده است. الماس، سنگ زمرد و یاقوت در سرتاسر این سپر وجود دارد. گفته می‌شود این سپر در ابتدا ساده بوده و با فرمان فتحعلی‌شاه مرصع شده است. نادرشاه در بسیاری از جنگ‌ها از این سپر استفاده کرده است.

انفیه‌دان زمرد

پایه‌های این انفیه‌دان از طلا و سطح آن با الماس تزئین شده و 92 عدد سنگ زمرد دارد. این شیء در نیمه دوم قرن 19 ساخته شده است.

تاج پادشاهی خاندان قاجاریه

در این تاج 1800 عدد مروارید و مقدار زیادی یاقوت، سنگ زمرد و الماس نصب شده است. این تاجی است که در بیشتر عکس‌ها نیز معمولاً روی سر پادشاهان قاجار دیده می‌شود.

کره جواهرنشان

این کره به دستور ناصرالدین‌شاه در سال 1291 ه.ق (حدود 1874 میلادی) ساخته شده است. 34 کیلوگرم طلای خالص و 51366 سنگ قیمتی روی آن نصب شده است. دریاها روی این کره با سنگ زمرد و خشکی‌های آن با یاقوت مزین شده‌اند. خطوط استوایی و جغرافیایی آن با الماس نشان داده شده است. برای مشاهده بزرگ‌تر روی عکس کلیک کنید.

تخت نادری

و در پایان، تخت پادشاهی را مشاهده می‌کنید. این تخت به دستور فتحعلی‌شاه ساخته شده و مربوط به نادرشاه افشار نیست. گفته می‌شود «تخت نادری» به معنی تخت کمیاب است. دلیل این نام وجود بیش از 20 هزار سنگ و جواهر قیمتی است (برخی منابع حدود 26 هزار سنگ ذکر کرده‌اند)!

زمرد سنگ ماه تولد چه کسانی است؟

رنگ سبز تجلی‌کننده طبیعت بهار شکوهمند است و گفته می‌شود رنگ ونوس، الهه رومی عشق و زیبایی، نیز هست. بنابراین سنگ زمرد سنگ ماه تولد متولدین ماه می (از اواسط اردیبهشت تا اواسط خرداد) است و به باور رایج، عشق جاودانه و زیبایی اهدا می‌کند. در برخی فرهنگ‌ها از این گوهر به‌عنوان هدیه بیستمین، سی‌وپنجمین یا پنجاه‌وپنجمین سالگرد ازدواج استفاده می‌شود.

خواص زمرد در چاکرا درمانی

توجه: خواص معنوی و درمانی مطرح‌شده در این بخش و بخش‌های بعدی بر پایه باورهای سنتی و عرفانی است و شواهد علمی معتبری آنها را تأیید نمی‌کند. این مطالب جایگزین توصیه پزشکی نیست و مصرف پودر گوهرها برای درمان توصیه نمی‌شود.

به علت رنگ سبز زمرد، در چاکرا درمانی گفته می‌شود این گوهرسنگ چاکرای چهارم، یعنی قلب، را تحت تأثیر قرار می‌دهد. در این باور، زمرد خالص‌ترین جریان بلورین پرتو سبز و پاک‌ترین و خالص‌ترین نماینده الگوی انرژی چاکرای قلب است. از خواص زمرد در چاکرا درمانی برای گشودن قلب به روی عشق، بخشش، دلسوزی و اعتماد سخن گفته می‌شود. بر اساس این باور، این سنگ فرد را به زندگی و عمل‌کردن از روی قلب ترغیب می‌کند، به او کمک می‌کند مرکزیت یافته و در خرد قلبی باقی بماند و دل‌شکستگی‌اش را درمان کند، و به او امکان می‌دهد ذات مهربان و حمایتگر خود را بدون ترس از آسیب‌پذیری به نمایش بگذارد. همچنین گفته می‌شود این گوهر برای فعال‌کردن خلاقیت هنری و ایجاد تمرکز بر فعالیت‌های زندگی مناسب است و تمرکز کسانی که مدیتیشن یا یوگا انجام می‌دهند با این سنگ افزایش می‌یابد.

خواص سنگ زمرد از نظر جسمانی

در باورهای سنتی، از خواص زمرد برای تقویت قلب، خون و دستگاه گردش خون و همچنین برای غده تیروئید، اسهال خونی و باز کردن عروق خونی استفاده می‌شده است؛ این ادعاها پشتوانه علمی و پزشکی ندارند. همان‌طور که در متون منسوب به ارسطو آمده، در گذشته از زمرد برای صرع، و در برخی روایت‌ها برای بیماری‌هایی مانند سرطان، استفاده می‌شد.

خواص زمرد در باورهای قدیم

در ایام قدیم باور بر این بود که این گوهر روح و جسم را با هم هماهنگ می‌کند. گفته می‌شود پزشکان یونانی از دود ذرات پودرشده آن برای درمان تنگی نفس، سرماخوردگی و حتی مارگزیدگی استفاده می‌کردند. در ادبیات ایرانی نیز درباره خواص سنگ زمرد آمده است که اگر این گوهر را جلوی چشم مار افعی بگذاریم، پرتو آن چشم مار را کور می‌کند! نظامی در این باره می‌گوید:

قرن‌ها پیش صندوق‌های مهاراجه‌ها در هند پر از سنگ زمرد بود. یکی از دلایل آن این بود که در کتاب‌های باستانی هندوها بارها از خواص سنگ زمرد سخن گفته شده و داشتن این گوهر را مایه سعادت، خوشبختی و شکوه زندگی دانسته بودند.

خواص سنگ زمرد در احادیث

همچنین در «حلیة المتقین» (ص 18) درباره خواص زمرد آمده است که در دست داشتن این گوهر فقر را به ثروت تبدیل می‌کند. شاید یکی از دلایل استفاده پادشاهان از این سنگ در اشیای نزدیک به خود، به‌نشانه تجمل، همین باورها بوده است.

خواص زمرد در متون کهن ایرانی

در «جواهرنامه» (ابنیه 177) نیز درباره خواص زمرد آمده است که اگر آن را بر کودکی ببندند، دیگر دچار صرع نمی‌شود. همچنین اگر حشرات موذی کسی را گزیده باشند، هشت جو از آن را خرد کرده و به او بخورانند، باشد که زهر پیش از اثرگذاری بازداشته شود.

سنگ زمرد دافع همه زهرهاست. شربت وی دو جو بود بسایند و دوغ علیل را دهند کی زهر خورده بود به بول از وی جدا گردد عجایب المخلوقات 145

همچنین در «عرایس الجواهر» (ص 56) آمده است که: «طبیعت سنگ زمرد سرد و خشک است و هرکه آن را داشته باشد خواب بد نبیند و گویند شکم اسهال را سود دارد. اگر از این سنگ به ران زن حامله ببندند، زایش او آسان می‌شود. اگر از آن قدری به آب صمغ بسایند و بر جذام مالند، شفا دهد.»