سنگ یشم چیست؟ تشخیص سنگ یشم اصل ، خصوصیات، انواع و خواص آن

سنگ یشم (جید یا Jade) نامی است که میان دو کانی متفاوت مشترک است: نفریت، سیلیکات کلسیم و منیزیم، و جیدیت، سیلیکات سدیم و آلومینیوم. در گذشته از خواص سنگ یشم برای ارتباط با عالم کیهانی و حتی در پزشکی نیز استفاده می‌شد. ساختار بلوری درهم‌قفل‌شده این سنگ آن را برای حکاکی و کنده‌کاری (کاروینگ) بسیار مناسب کرده است و رنگ‌های باکیفیت، قیمت سنگ یشم جیدیت اصل را بسیار بالا می‌برند.

در این مقاله می‌آموزیم که قیمت سنگ یشم اصل چگونه تعیین می‌شود؟ انواع سنگ یشم کدام‌اند و منابع آن در دنیا کجاست؟ تاریخچه سنگ جید چگونه است؟ یشم اصل را چگونه از بدل تشخیص دهیم؟ خواص سنگ یشم در چاکرادرمانی چیست؟ پس با ما همراه باشید تا به این پرسش‌ها پاسخ دهیم.

نام یشم یا جید (Jade) از کجا آمده است؟

امروزه یشم به دو نوع جیدیت (یشم سخت و گرانبها) و نفریت (یشم معمولاً ارزان‌تر) تقسیم می‌شود. جیل هابز، گوهرشناس، یادآور می‌شود که چینی‌ها این دو سنگ را از هم متمایز می‌کردند: نفریت با نام yu و جیدیت برمه با نام fei-ts’ui شناخته می‌شد. با این حال، بازرگانان اروپایی که در آن زمان با چین تجارت می‌کردند، به‌دلیل شباهت ظاهری، هر دو سنگ را زیر عنوان رایج «یشم یا جید (Jade)» دسته‌بندی کردند. تنها در سال 1863 بود که آلکسیس دامور (Alexis Damour)، کانی‌شناس فرانسوی، یشم را دو کانی متمایز، یعنی جیدیت و نفریت، تشخیص داد. اصطلاح «جیدیت (Jadeite)» پس از «جید» ابداع شد.

پس از آن‌که اسپانیا آمریکای مرکزی و جنوبی را تصرف کرد، نام این سنگ از عبارت اسپانیایی piedra de ijada به معنی «سنگ پهلو» گرفته شد؛ زیرا باور داشتند این سنگ بیماری‌های ناحیه پهلو و کلیه را درمان می‌کند. در زبان چینی معادل آن «یو» (YU) است. ضرب‌المثلی میان چینی‌ها معروف است که می‌گوید:

طلا گرانبها است ولی یشم بی‌قیمت (نمی‌توان برایش قیمت تعیین کرد) ضرب‌المثل چینی

از نفریت در دوران باستان و ماقبل تاریخ، به‌دلیل سفتی (Toughness) بالایی همچون فولاد، برای ساخت سلاح و ابزارهای تیز و جنگی استفاده می‌شد؛ به همین دلیل در مشرق‌زمین به «سنگ تبر» معروف بود.

تاریخچه سنگ یشم

در مشرق‌زمین، سنگ یشم همواره معنایی عرفانی داشته است؛ تا جایی که نخستین حکاکی‌های یافت‌شده روی یشم به دوران نوسنگی مربوط است. بیش از پنج هزار سال پیش از میلاد، چینی‌ها به‌دلیل سختی مناسب این سنگ، از آن در مجسمه‌سازی و ساخت ابزار و جواهرات استفاده می‌کردند. از آنجا که سنگ جید رنگ‌های متفاوتی دارد و پس از صیقل‌دادن جلا و درخشندگی خاصی پیدا می‌کند، در جواهرسازی هم به‌صورت دستبند و هم مهره به کار می‌رفت. حکاکی روی سنگ یشم در هر فرهنگی معنای متفاوتی دارد. مسلمانان آیات کتاب خود را روی آن حکاکی می‌کردند و در مکزیک و آمریکای جنوبی جایگاه ویژه‌ای داشت و آن را نماد آب و زندگی می‌پنداشتند. در چین نیز از شکل‌های مختلف سنگ یشم برای بخت خوب، طول عمر و عشق استفاده می‌شد.

تاریخچه سنگ یشم در ایران

برای هزاران سال، صنعتگران چینی نفریت را در اشیای کاربردی و هنری و همچنین جواهرات به کار می‌بردند. بسیاری از رسوم اجدادی سنتی چینی و نمادگرایی مرتبط با یشم از نفریت سرچشمه گرفته است. با این حال، در اواسط قرن 18، سنگ قیمتی سبزرنگ تازه‌ای از برمه، همسایه چین (که اکنون میانمار نامیده می‌شود)، وارد چین شد. چینی‌ها به این سنگ احترام زیادی می‌گذاشتند. چنان‌که معلوم شد، این یشم جیدیت بود. سنگ جید کالایی وارداتی بود و اشیای حکاکی‌شده از جنس یشم در آثار قدیمی، گواه روابط نزدیک ایران و چین بین قرن 14 تا 17 میلادی است که نمونه معروف آن پسری سنگی است که در گیلان یافت شده است. در تخت جمشید نیز جامی سنگی و پایه‌دار با کتیبه‌ای به نام خشایارشاه پیدا شد که روی لبه آن دوازده سر قو حکاکی شده است. از هزاره پیش از میلاد تا همین دوران معاصر، یشم سین‌کیانگ (که در گذشته با ایران پیوند فرهنگی و زبانی نزدیکی داشت) معروف‌ترین، بهترین و بزرگ‌ترین منبع یشم جهان بوده است. در حالی که ایران خود گوهرهای بسیاری مانند زمرد، مروارید و یاقوت را داشت، در چین این یشم سین‌کیانگ بود که مورد طلب خرد و کلان قرار داشت. از خاندان‌های سلطنتی تا هر کسی که توانایی مالی داشت (همچون امروز)، به دنبال به‌دست‌آوردن قطعه‌ای از یشم، نماد بهشت، بودند؛ و این یکی از دلایل مهمی بود که چینیان چشم طمع به سرزمین بزرگ و ثروتمند سین‌کیانگ داشتند و برای به‌دست‌آوردن آن جان‌فشانی‌ها کردند.

انواع سنگ یشم

به‌طور کلی، یشم به دو گروه جیدیت (Jadeite) و نفریت (Nephrite) تقسیم می‌شود. نفریت نوع معمولاً ارزان‌تر یشم است و از گروه آمفیبول (سری ترمولیت–اکتینولیت) به شمار می‌رود. یشم به رنگ‌های سبز، سیاه، بنفش، سرخ، اسطوخودوسی و آبی وجود دارد. جیدیت‌ها همچنین می‌توانند در ترکیب با سایر کانی‌های گروه پیروکسن، در محلول‌های جامد (Solid Solution) ایجاد شوند. با این حال، این مخلوط‌ها همیشه از انواع جیدیت در نظر گرفته نمی‌شوند. میزان جیدیت در این مواد گوهری می‌تواند متفاوت باشد.

برای نمونه، ماو سیت سیت (Maw Sit Sit) سنگی است که فقط در نزدیکی روستایی در میانمار، که نام خود را از آن گرفته، یافت می‌شود. رنگ آن سبز تیره با لکه‌های سیاه و رگه‌های سبز است. نمونه‌ها معمولاً حاوی جیدیت (15%)، کازموکلر (Kosmochlor؛ گاهی ureyite نامیده می‌شود)، فلدسپار آلبیت و سایر کانی‌ها هستند. امفاسیت (Omphacite) نیز ممکن است حاوی جیدیت، اوژیت (Augite) و آژیرین (Aegirine) باشد.

خصوصیات سنگ یشم جیدیت چیست؟

این کانی تا قبل از سال 1750 در چین ناشناخته بود. نام جیدیت (Jadeite) از Jade مشتق شده است. جیدیت نوعی پیروکسن سدیم‌دار و آلومینیوم‌دار با فرمول شیمیایی NaAlSi₂O₆ است و درواقع باارزش‌ترین نوع یشم به شمار می‌رود؛ ساختار داخلی آن از بلورهای بسیار ریز و درهم‌تنیده (میکروکریستالین) تشکیل شده است.

سختی یشم جیدیت بین 6.5 تا 7 در مقیاس موس است. رخ (کلیواژ) در توده دانه‌ای جیدیت به‌دلیل ساختار تجمعی آن دیده نمی‌شود و شکستگی آن دانه‌ای تا سوزنی‌شکل و شکننده است. سطح این شکستگی‌ها مات است، ولی پس از جلادادن درخششی روغنی یا مرواریدی پیدا می‌کند.

انواع رنگ در سنگ یشم جیدیت چیست؟

تنوع رنگ در یشم جیدیت زیاد است و رنگ‌های سیاه، سبز، سفید، زرد و قهوه‌ای در آن دیده می‌شود. جیدیت سبز زمردی و نیمه‌شفاف به «یشم سلطنتی» نیز معروف است و در برمه وجود دارد. مقدار ناچیزی کروم عامل رنگ سبز آن است. رنگ‌های قرمز تا نارنجی آن مدیون لکه‌های اکسید آهن در ترک‌هاست. رنگ اسطوخودوسی جیدیت را معمولاً به منگنز و آهن (انتقال بار Fe²⁺–Fe³⁺) نسبت می‌دهند. در جیدیت باکیفیت، زیر منبع نور، رنگ سبز زمردی نمایان می‌شود و ارزش سنگ را بسیار بالا می‌برد. یشم سفید باارزش که به یشم ختن هم معروف است و در چین به آن «دمبه گوسفند» می‌گویند، ارزش والایی دارد؛ چراکه هم رنگ سفید دلنشینی دارد و هم جلایی چرب. یشم ختن درواقع نوع سفید یشم نفریت است که از منطقه ختن (Hetian یا Khotan) در جنوب غربی سین‌کیانگ چین استخراج می‌شود. با این حال، این منطقه منحصراً نمونه سفید ندارد و نمونه‌های سبز نفریت با رنگ زنده نیز در آن وجود دارد.

تا به امروز، بهترین منبع این نفریت سفید به‌اصطلاح «دمبه‌گوسفندی» در نزدیکی ختن (Hetian) در منطقه خودمختار سین‌کیانگ، در غرب چین، است که به یشم سفید ختن معروف است. ناحیه سین‌کیانگ یا ایغورستان نام بزرگ‌ترین منطقه خودمختار چین است که در گذشته ترکستان چین یا ترکستان خاوری نام داشت. ساکنان ختن به زبان سکایی ختن (ختنی) سخن می‌گفتند، ریشه و فرهنگی بسیار نزدیک به ایرانیان باستان داشتند و این نوع یشم را از راه جاده ابریشم به ایران وارد می‌کردند. یشم ختن اساساً به همین دلیل در ادبیات قدیمی ما جایگاه ویژه‌ای دارد.

جیدیت اغلب به‌صورت کابوشن (14×10 میلی‌متر) تراشیده می‌شود. چندرنگی (پلی‌کروئیسم) و پراکندگی نور (Dispersion) در آن دیده نمی‌شود و ضریب شکست نور آن معمولاً بین 1.654 تا 1.667 است. به‌طور کلی می‌توان آن را نیمه‌شفاف تا اوپاک در نظر گرفت.

انواع کیفیت راف جیدیت

• امپریال جیدیت (Ahye Kyauk Stein): همان‌طور که از نامش پیداست، به یشم سلطنتی و باکیفیت‌ترین نوع آن معروف است. رنگ سبز واضح و زنده (Vivid) با خلوص بالا دارد و در قطعات کوچک استفاده می‌شود.
• جیدیت تجاری (At The Kyauk): در حکاکی نگین گردنبند یا اشیای زینتی کاربرد دارد.
• جیدیت کاربردی، Utility (At The Kyauk): در حجاری یا تراش مجسمه‌ها و مانند آن استفاده می‌شود.

انواع بهسازی جیدیت

کیفیت جیدیت را می‌توان با تثبیت و بهسازی افزایش داد. جیدیت‌های خاکستری کم‌ارزش را با روش‌های مختلف بهسازی می‌کنند و مشابه یشم امپریال خواهند شد، البته با قیمتی بسیار کمتر از نوع بدون بهسازی.

جیدیت بر اساس نوع بهسازی به چند دسته یا تایپ (Type) تقسیم می‌شود؛ این دسته‌بندی بیانگر وضعیت بهسازی است، نه کیفیت رنگ و ساختار:

• دسته A: نوع طبیعی و بدون بهسازی جیدیت که بسته به شفافیت و رنگ می‌تواند قیمت بالایی داشته باشد.
• دسته B: اغلب سنگی است که به‌دلیل ساختار و رنگ نه‌چندان خوب، ارزش فرآوری و بهسازی چندانی ندارد. در این روش، سنگ با اسید رنگ‌بری می‌شود و سپس ترک‌ها و منافذ آن با مواد پلیمری یا موم پر می‌شود و پاکی و شفافیت آن بهبود زیادی می‌یابد.
• دسته C: این دسته غالباً به‌صورت صنعتی رنگ می‌شود. در بهسازی نوع قرمز، جیدیت قرمز را حرارت می‌دهند، ولی ریسک آن بالاست و ممکن است حتی شفافیت اولیه سنگ از بین برود و به رنگ قهوه‌ای مرده تبدیل شود.
• دسته B-C: در این دسته از دو روش بالا استفاده شده است؛ هم به‌شکل صنعتی رنگ شده و سپس مواد پلیمری در آن تزریق شده است.
• دسته D: این نمونه مانند سنگ اوپال به‌صورت دوبلت ساخته می‌شود؛ قسمت بالایی و نما را جیدیت و پایین آن را پلاستیک می‌گذارند.

معادن جیدیت در جهان

باکیفیت‌ترین نوع یشم جیدیت در برمه (میانمار) است و از معادن مهم و اقتصادی یشم سبز می‌توان به معادن شمال برمه اشاره کرد. جیدهای این منطقه بر اثر فشار بسیار بالا تشکیل شده و دگرگون (متامورفیزه) شده‌اند. ذخایر ثانویه نیز در بستر رودخانه و در میان لایه‌هایی از سنگ‌های رسوبی کنگلومرا و ماسه‌سنگ وجود دارد.

https://www.youtube.com/watch?v=pcGTF2J4rI4

اندازه قلوه‌سنگ‌های جیدیت در این منطقه ممکن است در حد شن‌ریزه یا تخته‌سنگ‌های چندین‌تنی و بسیار بزرگ باشد. با وجود کنترل شدید دولت برمه، بیشتر این یشم‌ها به چین یا به چیانگ‌مای تایلند قاچاق می‌شوند و در آنجا معامله می‌شوند. در دیگر نقاط دنیا می‌توان به آمریکا (کالیفرنیا)، ژاپن، گواتمالا و کشورهای مشترک‌المنافع (CIS) اشاره کرد. سنگ گوهری یشم جیدیت/کوارتز ارغوانی در بورسا، ترکیه وجود دارد. این مکان منحصربه‌فرد است. ترکیب آن می‌تواند از 40% تا 60% جیدیت متفاوت باشد.

میانمار: منبع «یشم امپریال».

گواتمالا: سنگ‌های آبی کمیاب.

روسیه: مواد «سبز سیبی» در برخی مناطق. همچنین ماده مات و غنی از کروم در رودخانه کانتگیر، غرب سایان.

سن بنیتو، کالیفرنیا: لنزها و ندول‌ها در چرت، با رنگ‌های مختلف.

فرانسه؛ ایتالیا؛ ژاپن؛ قزاقستان؛ مکزیک؛ ترکیه.

سنگ‌های مشابه جیدیت

بسیاری از سنگ‌های سبز ممکن است با یشم اشتباه گرفته شوند، از جمله سلیمانیت، پرنیت، پکتولیت که در آلاسکا وجود دارد، وزوویانیت (ایدوکراز) که در کالیفرنیا یافت می‌شود، کوارتز کلسدونی، تالک، گروسولاریت، نفریت، عقیق سبز و سرپانتین که نوع باکیفیت آن در ایران و اطراف آن فراوان یافت می‌شود.

کلروملانیت (Chloro-Melanite) چه نوع یشمی است؟

کلروملانیت ترکیبی از جیدیت، دیوپسید و آژیرین (Aegirine) و نوعی یشم سبز-سیاه خالدار است که سرشار از آهن است و به همین دلیل به رنگ سبز تیره یا سیاه دیده می‌شود. تفاوت آن با جیدیت خالص در وزن مخصوص و ضریب شکست نور آن است. به عبارت دیگر، می‌توان گفت کلروملانیت نوعی جیدیت سیاه است که در زمان انسان‌های نخستین از آن به‌عنوان ابزار سنگی در کوه‌های شمال اروپا یا در گینه نو برای ابزار کشاورزی و قمه استفاده می‌شد.

یشم سبز آلبیت (Jade – Albite)

این ماده از ترکیب فلدسپار (آلبیت) و یشم سبز سیر با لکه‌های سیاه پدید آمده است و فقط در برمه یافت می‌شود.

قمار یشم در چین

امروزه این کانی نزد چینی‌ها بیشتر به قمار شباهت دارد؛ زیرا دیدن زیر پوسته اکسیداسیون راف جید نتراشیده غیرممکن است و معمولاً تکه‌ای از آن را می‌کنند (که به آن «پنجره» می‌گویند) یا آن را از وسط دو نیم می‌کنند تا ریسک خرید پایین بیاید. گاهی هم ممکن است بخش خوب آن بریده شده باشد؛ اینجاست که دلیل استفاده از واژه قمار یشم روشن می‌شود. هنگام خرید یشم گرانبها یا جیدیت در چین، اگر در منبع نور چراغ رنگ خوبی بدهد، قیمت آن تا دو میلیون دلار برای هر کیلو نیز می‌رسد! باید توجه کنید که سنگ خام جیدیت را حتماً با حضور یک کارشناس باتجربه بخرید و از خریدهای اینترنتی بدون شناسنامه پرهیز کنید.

قیمت‌گذاری یشم گرانبها

در اوایل سال 2013، هر کیلو جید سیبری 500 تا 650 دلار بود. در پایان سال بعد (2014) این قیمت به 1000 دلار رسید و در سال 2015 قیمت هر کیلو یشم سیبری با پدیده چشم‌گربه‌ای (Chatoyancy) 50 هزار دلار آمریکا بود. در تکمیل این بخش، مطلبی کامل درباره آموزش خرید یشم برای شما نوشته‌ایم. برای ارزیابی دیداری و تعیین قیمت سنگ یشم اصل، نکات زیر را رعایت کنید:

• برای تعیین شفافیت، بخش پنجره‌دار (پدیدارشده) را خیس کنید، صفحه فلزی اوپاک را در مقابل آن قرار دهید و به داخل سنگ نور بتابانید. اگر بازتاب منعکس‌شده روی صفحه بتابد، یعنی سنگ شما شفافیت خوبی دارد.
• اگر سطح سنگ ترک‌های سطحی داشته باشد، ممکن است درون آن نیز به همین شکل ترک خورده باشد.
• اگر نور تابیده‌شده به سطح یشم منعکس نشد، احتمالاً همان رنگ اصلی و کلی سنگ جیدیت است؛ هرچند به‌دلیل ساختار توده‌ای، ممکن است این بازتاب مبهم باشد.
• گاهی یک رگه یا نقطه غنی می‌تواند رنگ را یکنواخت نشان دهد. اگر فیبر نوری را پشت یک کابوشن جیدیت سفید که رگه یا نقطه‌ای سبز دارد بتابانید، در این صورت تمام کابوشن سبز دیده می‌شود.

خصوصیات سنگ نفریت (Nephrite)

نفریت در زبان یونانی به معنی «کلیه» (Nephriticus) است. فرمول شیمیایی نفریت Ca₂(Mg,Fe)₅Si₈O₂₂(OH)₂ است و از گروه آکتینولیت (آمفیبول) به شمار می‌رود. نفریت کدر تا نیمه‌شفاف است، سختی آن 6 تا 6.5 در مقیاس موس است و رنگ‌های سبز، سفید، خاکستری مایل به زرد یا قرمز و قهوه‌ای، آبی مایل به سبز و سیاه دارد و غالباً به‌صورت خالدار دیده می‌شود. جیدیت و نفریت ترکیب‌های معدنی متفاوتی دارند. جیدیت یک پیروکسن غنی از آلومینیوم است، در حالی که نفریت یک آمفیبول غنی از منیزیم است. با این حال، این دو کانی در چشم افراد عادی خواص فیزیکی بسیار مشابهی دارند. نوع‌های باکیفیت نفریت سبزرنگ است. شکستگی آن تیز و سوزنی‌شکل است. این کانی فلورسانس ندارد و به‌دلیل بافت فیبری آن، کلیواژ مشخصی در آن دیده نمی‌شود. مراکز اصلی تراش یشم سبز و نفریت در کانتون، پکن و هنگ‌کنگ قرار دارد.

کاربرد نفریت در ساخت اشیای کلکسیونی و تراش حجمی، مانند مجسمه‌های مذهبی، بسیار زیاد است. در گذشته برای تراش آن از سنگ کوارتز استفاده می‌شد، ولی امروزه از مواد سخت‌تری مانند کاربوراندوم (سیلیکون کاربید) یا پودر الماس استفاده می‌شود.

منابع و معادن نفریت در جهان

ذخایر مهم نفریت در غرب سین‌کیانگ، در نزدیکی کاشغر و ختن در چین قرار دارد و معمولاً بین سنگ‌های سرپانتین و رسوبات بستر رودخانه دیده می‌شود. ذخایر دیگری در قاره استرالیا و کشورهای برمه، برزیل، کانادا، آمریکا، مکزیک، گینه نو، تایوان و لهستان وجود دارد. مهم‌ترین نوع این کانی «یشم اسفناجی یا یشم چینی» است که به رنگ سبز تیره دیده می‌شود. نوع دیگری نیز به رنگ سبز اسفناجی که به یشم روسی معروف است، در غرب دریاچه بایکال وجود دارد. در جنوب نیوزیلند نیز از این کانی وجود دارد که مقدار آن ناچیز است و صادرکردن آن ممنوع است.

سنگ‌های مشابه نفریت

سنگ‌های زیادی مشابه نفریت وجود دارد که می‌توان به آگاماتولیت، فلدسپار آمازونیت، آونتورین، بوونیت، کالیفرنیت، کریزوپراز، مرمر کنمارا، گارنت گروسولار، پلاسما، پراز، پرنیت، سرپانتین، اسمیت‌سونیت، وردآنتیک و ویلیامزیت اشاره کرد. نگین‌های جید را به‌صورت مصنوعی یا غالباً به شکل تریپلت می‌سازند: نگین یشم سبز مات را به فرم کابوشن می‌تراشند و لایه‌ای از جید سبز نیمه‌شفاف را با چسب مخصوص سبزرنگی به آن می‌چسبانند. این فرآورده بسیار شبیه یشم سلطنتی است.

تفاوت سنگ جیدیت و نفریت

تا قبل از سال 1863 تصور می‌شد که یشم سبز (جیدیت) و نفریت (Nephrite) هر دو از یک گروه‌اند، تا اینکه یک فرانسوی نشان داد این دو کانی با قدمت هفت‌هزارساله خود متفاوت‌اند؛ جیدیت از گروه پیروکسن و نفریت از گروه آمفیبول است. هرچند در زبان عامیانه هر دو را جید یا یشم می‌نامند، زیرا احتمالاً تمایز آن دو برای افراد عادی بسیار دشوار بوده است. نفریت (سختی 6 تا 6.5) در مقیاس موس اندکی نرم‌تر از جیدیت (سختی 6.5 تا 7) است. همچنین سفتی نفریت به‌دلیل بافت فیبری آن بیشتر از جیدیت است. ذخایر نفریت بسیار بیشتر از جیدیت است و از نظر ارزش و قیمت نیز معمولاً پایین‌تر است.

نحوه تشخیص یشم اصل

این کانی ممکن است با سنگ‌های زیادی اشتباه گرفته شود. روی سطح سنگ جید غالباً شیارها و حباب‌هایی وجود دارد که با لوپ 10 می‌توان آن‌ها را مشاهده کرد. یشم در لمس معمولاً خنک احساس می‌شود و با تماس با دست به‌تدریج گرم می‌شود؛ البته این ویژگی به‌تنهایی برای تشخیص کافی نیست. بسیاری از یشم‌هایی که در بازار ایران به فروش می‌رسند درواقع سرپانتین باکیفیت هستند. البته باید بدانید بهترین روش تشخیص فقط مراجعه به آزمایشگاه معتبر است. با طیف‌سنجی مادون قرمز (FTIR) می‌توان حضور پلیمرها در جیدیت را تشخیص داد.

جیدیت طیف جذب متمایزی دارد که در شناسایی آن مفید است: پیک قوی در 4375 و باندهای ضعیف در 4500 و 4330 (بر حسب آنگستروم؛ پیک 4375 حدود 437 نانومتر است). خط 4375 تشخیصی است، اما ممکن است در مواد غنی از کروم و سبز تیره، که طیف کروم دارند، دیده نشود. طیف کروم شامل خط قوی در 6915 و خطوط ضعیف در 6550 و 6300 آنگستروم است. با چراغ‌قوه فرابنفش (UV) می‌توان به وجود مواد پلیمری، دست‌کم آن‌هایی که واکنش نشان می‌دهند و فلورسانس سبز یا آبی ایجاد می‌کنند، پی برد. اما آزمون فرابنفش در یشم‌های بهسازی‌شده با فناوری جدید کارایی چندانی ندارد و ممکن است مواد رنگ یا پلیمر تزریق‌شده را نشان ندهد. از طرفی، آزمایشگاه‌هایی که فناوری و دستگاه مناسب را ندارند در تشخیص آن‌ها ناتوان‌اند.

جیدیت سنگی متراکم است و وزن مخصوص بالایی دارد؛ اگر آن را با سنگ‌های سبز هم‌شکل خود مقایسه کنید، سنگین‌تر است، هرچند وزن مخصوص باید دقیق اندازه‌گیری شود. سختی بالای آن را نیز می‌توان با کشیدن فلز روی سنگ آزمود: اگر فلز اثری انداخت و آن اثر پاک شد، احتمالاً جید است و اگر خراش روی سنگ ماندگار شد، ممکن است سنگی نرم‌تر، مانند سرپانتین، باشد. درون یشم اصل معمولاً اینکلوژن (Inclusion) وجود دارد و اغلب جیدیت‌ها اینکلوژن‌هایی ابری‌شکل دارند که رنگ سنگ را یکدست نشان نمی‌دهند.

آیا یشم جیدیت سنتتیک هم داریم؟

جنرال الکتریک (GE) با موفقیت یشم جیدیت را در آزمایشگاه سنتز کرد. در دهه 1980، نخستین نتایج ضریب شکست، وزن مخصوص، طیف جذبی و فلورسانس مشابه سنگ‌های طبیعی داشتند، اما سختی بیشتری داشتند (تا 8) و در رنگ و بافت با آن‌ها متفاوت بودند. چندین رنگ مختلف ایجاد شد، اما مواد سبز در حد کیفیت گوهری در نظر گرفته نشدند. با این حال، در سال 2002 جنرال الکتریک ماده‌ای سبزرنگ را سنتز کرد که از نظر کیفیت با «یشم امپریال» رقابت می‌کرد. نتایج، جز تفاوت‌هایی در طیف جذب مرئی و مادون قرمز، مشابه یشم طبیعی بود. جنرال الکتریک یشم مصنوعی را به‌صورت تجاری روانه بازار نکرده است.

بزرگ‌ترین یشم کشف‌شده

کارگران معدن در ایالت «کاچین» در شمال میانمار توانستند سنگ یشمی به طول 5.8 متر، عرض 4.3 متر و وزن 175 تُن کشف کنند که ارزش تقریبی آن 170 میلیون دلار است.

در سال 1960 قطعه‌ای 260 تُنی در Xiuyan چین یافت شد که 32 سال بعد از آن، مجسمه بودا با ارتفاع 7.95 متر و عرض 6.88 متر از آن تراشیده شد.

در دیگر نقاط دنیا، مانند تایلند، نیز از این نوع مجسمه‌ها یافت می‌شود که در تصویر بالا مشاهده می‌کنید.

بازار صادرات و واردات سنگ یشم در جهان

گذشته از سین‌کیانگ چین، سیبری و کانادا دو تولیدکننده برتر جهانی یشم هستند. ولی جالب آنکه مقصد عمده این تولیدات چین است و جالب‌تر آنکه مقدار بسیار کمی از این محصول پس از فرآوری به بیرون از چین صادر می‌شود. گوانگژو مهم‌ترین شهر برای واردات و کار روی جید است، ولی سرزمین‌های چینی‌تبار دیگری مانند تایوان نیز از متقاضیان مهم آن در جهان هستند. تا قبل از سال 2000، از 104 تن جید صادراتی کانادا، 4 تن به تایوان صادر می‌شد.

با رونق اقتصادی چین، گسترش طبقه متوسط و رفاه بیشتر آن‌ها، تقاضا و قیمت سنگ یشم اصل در چین بسیار افزایش یافت. امروزه یشم بریتیش کلمبیا و سیبری نیز در بازار چین احترام بسیاری دارد، اما یشم سفید سین‌کیانگ همچنان چیز دیگری است. جید سبز سیبری با رنگ سبز ستودنی‌اش که به «اسفناج سبز» معروف شده است، در بازار چین جایگاه ممتازی دارد و برای مقایسه به کار می‌رود. در سال‌های اخیر روسیه صادرات آن را محدود کرد و این دلیل افزایش قیمت این گوهر در جهان شد.

خواص سنگ یشم در چاکرادرمانی

از آنجایی که سنگ جید در بسیاری از رنگ‌ها دیده می‌شود، در چاکرادرمانی باور بر این است که رنگ‌های مختلف آن چاکراهای متفاوتی را تحت تأثیر قرار می‌دهند. یشم سبز را مرتبط با چاکرای قلب (چهارم) می‌دانند و باور دارند که انسان را به لذت بردن از زندگی، بدون وابستگی بیش از حد به جهان مادی، ترغیب می‌کند.

• یشم بنفش چاکرای تاج (هفتم)، چشم سوم (ششم) و ستاره روح (کف پاها) را تقویت می‌کند و به فرد در تنظیم ناحیه هاله و افزایش بصیرت کمک می‌کند.
• یشم سیاه تمامی چاکراها را تحت تأثیر قرار می‌دهد و برای محافظت روانی و یکپارچگی جنبه پنهان فرد مؤثر است.
• یشم سرخ چاکراهای ریشه (اول)، ناف (سوم) و ستاره زمین (کف پاها) را تقویت می‌کند و از طریق چاکرای ریشه، نیروی حیات و ارتباط با انرژی‌ها را به ما می‌دهد.
• یشم اسطوخودوسی چاکراهای تاج (هفتم) و قلب (چهارم) را مرتعش می‌کند و باعث هماهنگی با ارتعاشات مثبت برخاسته از طبیعت می‌شود.
• یشم آبی چاکراهای چشم سوم (ششم) و تاج (هفتم) را هماهنگ می‌کند و زمینه فعال‌سازی ارتعاشات بالاتر و درونی‌کردن انرژی‌های اضافی را فراهم می‌آورد و گذار آرام‌تر در خلال تجربه‌های آغازین را یاری می‌دهد.

خواص سنگ یشم در باورهای کهن ایرانی

در جواهرنامه، ص 135، آمده است که: «طبیعت آن سرد و تر است و خطائیان آن را بر کمر و شمشیر و ساخت‌ها زنند تا در جنگ غلبه ایشان را بود. همچنین آورده‌اند که هرکه حجر یشب (یشم) را با خود دارد صاعقه در وی نیفتد و از شر حریق ایمن باشد. دفع چشم بد و عطش را چون در دهن قرار گیرد سبک کند. بیماری‌های معده را نابود و طعام غلیظ را هضم کند.»

حاصل آن از احتلام دور باشد و درنظر مردم عزیز باشد و بعضی برانند که اگر یشم در کنگره قلعه که صاعقه در آنجا معهود باشد بنهند من بعد صاعقه در آن قلعه نازل نشود. معرفه الجواهر

خواص سنگ یشم در باورهای باستانی جهان

یشم به‌عنوان سنگی جادویی در مشرق‌زمین شناخته می‌شد و به آورنده بخت و اقبال و خوش‌شانسی معروف بود. در چین اعتقاد بر این بود که جید غذای روح است و سنگی برای ارتباط با عالم متافیزیک. تائوئیست‌ها بر این باور بودند که باعث نامیرایی می‌شود. شاید این دلیلی بود که هنگام مرگ قطعه‌ای از این سنگ را همراه اجساد می‌گذاشتند. در رساله Tao Hung-Ching مربوط به قرن پنجم آمده است که:

چنانچه در قبری قدیمی جسدی یافت شد که تازه مانده بود، بدانید درون یا بیرون قبر یشم و طلا گذاشته‌اند. Tao Hung-Ching

بر همین اساس، اشراف‌زادگان و شاهان خاندان Han را با لباسی مزین به قطعه‌های یشم دفن می‌کردند تا پوسیده نشوند. چینی‌ها معتقد بودند این سنگ را بودا یا خدا از مکان‌های دور، همانند تخمی که کیهان گذاشته باشد، آورده است؛ گوهری که چینیان آن را رابط این جهان و جهان معنوی (بهشت) و با فضیلت مرتبط می‌دانسته‌اند.

موارد زیر بر پایه باورهای رایج در سنگ‌درمانی است و پشتوانه علمی ندارد.

خواص سنگ یشم سبز

یشم سبز سنگی با قلبی شفابخش و سنگی برای شفای قلب است. انرژی آن بسیار قدرتمند و پایدار است و یاور انرژی‌وار برای سلامت عمومی است. از بعد احساسی، در گشایش به روی شادی است و نیروی حیات ارتعاشی طبیعت را به سوی خود می‌کشد؛ پس بهتر است آن را در طبیعت همراه خود داشته باشید.

خواص سنگ یشم بنفش

از خواص یشم بنفش می‌توان به یاری‌دادن در تسکین دستگاه عصبی و کاهش نشانه‌های بیماری‌هایی که از تنش‌های روانی پدید می‌آیند اشاره کرد. این سنگ سرشار از شادی و نشاط است و شخص را از آسیب انرژی‌های حوزه احساسی توسط افراد دیگر مصون می‌دارد.

خواص سنگ یشم سیاه

یشم سیاه یک محافظ شخصی ارتعاشی است و انرژی قدرتمندی را جاری می‌سازد که سطح هاله فرد را از هر نوع اتصال با نیروهای منفی بازمی‌دارد. این سنگ با حمایت از جسم، شخص را در برابر بیماری‌ها، عفونت و انگل محافظت می‌کند؛ به همین دلیل حمل آن هنگام سفر توصیه می‌شود. با نگاه‌کردن به درون یشم سیاه، بخش‌های تاریک نفس از بین می‌رود و می‌توان از ترس، خشم، نفرت و دیگر احساسات مخرب رها شد.

خواص سنگ یشم سرخ

یشم سرخ دارای خواص تحریکی و روح‌بخشیدن به تمام دستگاه‌های بدن است و با افزایش انرژی حیاتی بدن و تقویت اراده فردی، ما را در جهت بردباری و غلبه بر سختی‌ها یاری می‌کند. برای روح‌های لطیفی که به سختی خودشان را بروز می‌دهند، یشم سرخ انرژی سلحشورانه‌ای به ارمغان می‌آورد.

خواص سنگ یشم اسطوخودوسی

انرژی این سنگ متعلق به بالاترین طیف ارتعاشی روانی است که برای تمام کسانی که آن را لمس می‌کنند یا به آن نگاه می‌کنند، پرورشی معنوی با انرژی کیهان فراهم می‌کند. همچنین شخص را به حالتی از وقار و خیرخواهی ترغیب می‌کند و با کاهش بار تنش‌های روانی و هم‌کوک‌کردن کالبد جسمانی با ارتعاشات مؤثر غیرفیزیکی، در حوزه روان فرد را یاری می‌دهد.

خواص سنگ یشم آبی

این سنگ، با توجه به رنگ خود، ذهن فرد را تسکین و ارتقا می‌دهد و به او در حفظ منشی آرام و منطقی در طول یک موقعیت سرشار از تنش روانی کمک می‌کند. همچنین در تسکین التهابات، تورم، علائم آرتروز، آسم و مشکلات تنفسی نیز مؤثر است.