سنگ توپاز و هرآنچه باید درباره آن بدانید!

توپاز کانی سیلیکاتی با سختی 8 در مقیاس موس است. توپاز در طبیعت بیش از همه بی‌رنگ است؛ قهوه‌ای طلایی تا زرد نیز از رنگ‌های متداول آن به شمار می‌رود. در ایران این گوهر در سنگ‌های پگماتیتی جزیره هرمز و الوند نیز یافت می‌شود. در باورهای چاکرادرمانی، توپاز در رنگ‌های مختلف برای گشودن کانال‌های انرژی چاکراهای بدن به کار می‌رود (این باورها پشتوانه علمی ندارند). در باورهای باستانی، این سنگ با خدای خورشید پیوند داده می‌شد. همچنین این گوهر به عنوان سنگ ماه تولد نوامبر (آبان) شناخته می‌شود؛ توپاز آبی نیز سنگ ماه تولد دسامبر است.

تاریخچه سنگ توپاز

در گذشته به همه سنگ‌های زرد، قهوه‌ای یا سبزِ باارزش «توپاز» (Topaz) می‌گفتند. نام این سنگ برگرفته از توپازیوس (Topazios)، نام یونانی قدیم جزیره‌ای مه‌آلود در دریای سرخ است که امروزه زبرگد (Zabargad) و جزیره سنت جان نیز خوانده می‌شود. این جزیره هرگز توپاز تولید نکرده است، اما زمانی منبع زبرجد (Peridot) بوده و پیش از شکل‌گیری کانی‌شناسی نوین، زبرجد با توپاز اشتباه گرفته می‌شد. برخی منابع نیز گفته‌اند که ممکن است نام توپاز از واژه سانسکریت Tapas، به معنای «آتش»، گرفته شده باشد. گفته می‌شود بیش از 2000 سال است که از این کانی به عنوان گوهری نفیس استفاده می‌شود و در فرهنگ‌های روم، یونان و مصر باستان نیز به خواصی جادویی در این سنگ باور داشتند.

مشخصات سنگ توپاز چیست؟

توپاز سنگی سخت اما شکننده (به دلیل رخ صفحه‌ای کامل) با سختی 8 در مقیاس موس و رنگ خاکه سفید است. ترکیب شیمیایی آن سیلیکات آلومینیوم حاوی فلوئور و هیدروکسیل است. توپاز گوهری شفاف تا نیمه‌شفاف با جلای شیشه‌ای است. این گوهر دارای اینکلوژن‌های دوفازی، درونگیرهای سیال (Fluid Inclusion)، خطوط رشد و اینکلوژن‌های بلوری است و گاه اینکلوژن‌هایی به شکل ستاره دنباله‌دار نیز در آن دیده می‌شود. اگرچه توپاز در آزمایشگاه‌ها به طور مصنوعی سنتز شده است، اما معمولاً به صورت تجاری در دسترس نیست.

توپاز بیشتر در مراحل پایانی سرد شدن ماگما تشکیل می‌شود و تبلور می‌یابد و اغلب با کانی‌های تورمالین، کاسیتریت، آپاتیت، فلوئوریت و بریل همراه است. بستر رودخانه‌ها، ریولیت‌ها و سنگ‌های پگماتیت دانه‌درشت می‌توانند حاوی بلورهای این گوهر باشند.

انواع رنگ سنگ توپاز

تفاوت رنگ‌ها در این گوهر به عناصر رنگ‌زا و نقص‌های ساختار بلوری مربوط است؛ برای نمونه، عنصر کروم عامل رنگ‌های طبیعی صورتی، قرمز و بنفش در توپاز است. از انواع توپاز می‌توان به بی‌رنگ، قرمز (کمیاب)، صورتی، زرد تا نارنجی و قهوه‌ای (از جمله قهوه‌ای مایل به زرد یا «شری» / Sherry)، آبی و آبی مایل به سبز، شبیه آکوامارین، اشاره کرد. ارزشمندترین رنگ توپاز، قرمز مایل به نارنجی تا قرمز است. امروزه رنگ آبی به محبوب‌ترین رنگ برای توپازهای موجود در بازار تبدیل شده است. با این حال، تقریباً همه این گوهرها در ابتدا توپازهای بی‌رنگ یا آبی کم‌رنگ بودند. یک بهسازی حرارتی و تابشی ایمن و بسیار رایج، رنگ‌های تیره‌تر و چشمگیری به آنها می‌دهد.

رنگ آبی سوئیسی از آسمان آبی رشته‌کوه‌های آلپ سوئیس گرفته شده است، در حالی که آبی لندنی از هوای ابری و مه‌آلود لندن الهام گرفته است. هر دو رنگ آبی سوئیسی و لندنی با فرآیند بهسازی پرتودهی (همراه با حرارت‌دهی) از توپاز بی‌رنگ به دست می‌آیند. در طبیعت معمولاً توپاز به صورت بی‌رنگ دیده می‌شود.

ارزش سنگ‌های توپاز در رنگ‌های مختلف چگونه است؟

بالاترین ارزش‌ توپاز از نظر قیمت به انواع کمیاب صورتی و قرمز و سپس نارنجی و زرد تعلق می‌گیرد. توپاز نارنجی مایل به قرمز پررنگ گاهی اوقات «توپاز امپریال» نامیده می‌شود. سنگ‌های زرد، نارنجی و قهوه‌ای تا حدودی رایج هستند. توپازهای بی‌رنگ رایج‌اند و در هر اندازه‌ای، گوهرهای کم‌ارزشی محسوب می‌شوند. بیشتر توپازهای آبی بازار نیز در اصل بی‌رنگ‌اند و با پرتودهی و حرارت آبی می‌شوند. نوع بی‌رنگ آن کمتر از یک دلار در قیراط ارزش دارد؛ در حالی که با پرتودهی و حرارت و تبدیل به رنگ آبی، چند دلار در قیراط ارزش افزوده می‌گیرد.

توپازهای باکیفیت با رنگ صورتی و قرمز در سایز بالای 10 قیراط کمیاب هستند. توپاز امپریال (بسته به تعریف رایج در بازار) به رنگ نارنجی-زرد، نارنجی مایل به قرمز، نارنجی مایل به صورتی تا ارغوانی مایل به صورتی، در وزن‌های بالا کمیاب است. این در حالی است که نوع بی‌رنگ و آبی در اندازه‌های بالای 1000 قیراط نیز یافت می‌شود. نوع طلایی‌رنگ آن قیمتی در حدود صد دلار در قیراط دارد.

تراش سنگ توپاز چگونه است؟

به دلیل رخ (Cleavage) بسیار خوب، بلور توپاز را به سختی می‌توان تراش داد و هنگام پولیش نگین‌ها و سوار کردن آنها روی پایه‌های فلزی باید بسیار دقت کرد. سیستم بلوری این سنگ ارتورومبیک است و معمولاً به صورت منشورهای کشیده با مقطع لوزی‌شکل (الماس‌گونه) یافت می‌شود. منشورها خطوط عمودی نشان می‌دهند. ممکن است وجوه متنوعی از نوع هرمی، گنبدی و پیناکوئید نیز داشته باشند. اکثر بلورها رخ صفحه‌ای کامل نشان می‌دهند.

در تراش‌های پله‌ای و مختلط که برای توپاز بسیار رایج‌اند، هنگام تراش باید دقت کرد که سطح در حال تراش نسبت به صفحه رخ کمی زاویه داشته باشد؛ سطحی که موازی رخ تراش بخورد، پولیش خوبی نمی‌گیرد و ممکن است جدا شود. بر اساس توضیحات GIA، تراشکاران معمولاً توپاز را طوری جهت‌دهی می‌کنند که جهت رخ با میز (Table) حدود 15 درجه زاویه بسازد. نگین‌های توپاز معمولاً با تراش زمردی یا قیچی‌وار ساخته می‌شوند؛ تراش برلیانی برای نگین‌های بی‌رنگ و تراش کابوشن برای سنگ‌هایی که اندکی اینکلوژن دارند به کار می‌رود.

ذخایر و معادن توپاز در جهان در کجا قرار دارند؟

به طور کلی مهم‌ترین محل‌های شناخته‌شده توپاز عبارت‌اند از شنکن‌اشتاین (Schneckenstein)، معادن کوه‌های سریلانکا، برمه، برزیل، سلسله‌جبال اورال در روسیه و قاره استرالیا، کوه‌های ژاپن، جمهوری مالاگاسی، مکزیک، نیجریه، زیمبابوه، نامیبیا، آمریکا، ایرلند شمالی، اسکاتلند و انگلستان. رنگ بلورهای این کانی در ایرلند آبی روشن است.

1. برزیل منبع اصلی توپاز با کیفیت گوهری است. میناس ژرایس (Minas Gerais) بلورهای مرغوب زرد تا نارنجی تولید می‌کند که تا اندازه‌های درشت قابل تراش‌اند، و همچنین بلورهای بی‌رنگ و زرد کم‌رنگ تا اندازه چند صد پوند. این بلورها معمولاً شفاف هستند. این منطقه همچنین بلورهای آبی کم‌رنگ طبیعی نیز دارد.
2. روسیه یکی دیگر از منابع اصلی توپاز با کیفیت گوهری است. منطقه کوه‌های اورال بلورهای آبی مرغوب، اغلب قابل تراش، و همچنین سنگ‌هایی به رنگ‌های سبز و سرخابی تولید می‌کند. سانارکا توپازهای صورتی تولید می‌کند.
3. در استرالیا کوئینزلند و تاسمانی بلورهای باکیفیت آبی، بی‌رنگ و قهوه‌ای تولید می‌کنند. تینگا (Tingha) در نیو ساوت ولز، ماده گوهری سبزرنگ تولید می‌کند.
4. در مکزیک سن لوئیس پوتوسی بلورهای ریز قهوه‌ای تا شری‌رنگ، و همچنین بی‌رنگ و مقداری زرد، در بسیاری از شکل‌های عالی و قابل تراش تولید می‌کند. برخی از این مواد را می‌توان با پرتودهی تیره کرد، اما رنگ آنها در نور خورشید محو می‌شود.
5. در پاکستان، بلورهای صورتی ریز و قابل تراش در ماتریکس سنگ آهک، در تپه غوندائو، نزدیک کاتلانگ یافت می‌شود.
6. در ایالات متحده: در نیوهمپشایر بلورهای توپاز یافت می‌شود. تگزاس: بی‌رنگ و آبی، برخی وجه‌دار تا اندازه‌های درشت. منطقه پیکز پیک، کلرادو: بلورهای آبی ریز در سنگ‌های گرانیتی؛ همچنین بی‌رنگ، مایل به قرمز، زرد، برخی وجه‌دار. توماس رنج، یوتا: بلورهای انتهایی به رنگ شری در ریولیت؛ وجه‌دار.

فرآیند بهسازی پرتودهی سنگ توپاز

سنگ‌های بی‌رنگ توپاز که برای تبدیل به رنگ آبی فرآوری می‌شوند، عمدتاً از برزیل، نیجریه و سریلانکا می‌آیند. تقریباً همه توپازهای آبی امروزی حاصل پرتودهی و حرارت‌دهی توپاز بی‌رنگ‌اند. در طبیعت، توپاز آبی سیر بسیار کمیاب است و رنگ‌های آبی سیری مانند «سوپر» یا «سوئیس» تقریباً همیشه حاصل بهسازی‌اند. توپاز بی‌رنگ ابتدا با پرتودهی قهوه‌ای می‌شود و سپس با حرارت به رنگ آبی پایدار تبدیل می‌شود. در مقاله‌ای تحت عنوان بهسازی توپاز همه این روش‌ها را به تفصیل توضیح داده‌ایم.

رنگ توپاز قهوه‌ای در برابر نور آفتاب ممکن است کم‌رنگ شود. رنگ اغلب توپازهای صورتی با حرارت‌دهی سنگ‌های قهوه‌ای «شری» (Sherry) ایجاد شده است؛ چنین سنگ‌هایی را Pinked یا Fired می‌نامند. نوع بی‌رنگ را می‌توان با روش Aqua Aura (رسوب‌گذاری بخار طلا) تا رنگ سبز-آبی روکش‌گذاری کرد.

انواع روشهای بهسازی رنگ توپاز

روش دو مرحله‌ای تبدیل توپاز بی‌رنگ به آبی نخستین بار در سال 1957 به کار رفت و از اواخر دهه 1970 به طور گسترده رواج یافت. ابتدا سنگ راف تحت پرتودهی قرار می‌گیرد و قهوه‌ای می‌شود؛ سپس سنگ قهوه‌ای گرم می‌شود تا به رنگ آبی پایدار برسد. این فرآیند تقریباً مشابه اتفاقی است که در زمین می‌افتد؛ بنابراین با آزمایش‌های معمول گوهرشناسی نمی‌توان به طور قطعی تشخیص داد که رنگ سنگ طبیعی است یا حاصل بهسازی.

پیش از این پیشرفت، توپاز آبی روشن طبیعی کمیاب و ارزشمند بود، در حالی که توپاز بی‌رنگ رایج بود و می‌توانست به قیمت ارزان و به صورت کیلویی خریداری شود. در نتیجه، قیمت توپاز آبی کاهش یافت و اکنون این سنگ‌ها جزو ارزان‌ترین سنگ‌های قیمتی موجود هستند.

توپازی که تحت این بهسازی قرار گرفته و به رنگ آبی تیره درآمده است، گاهی اوقات به عنوان جایگزین آکوامارین استفاده می‌شود. این دو گونه گوهر متمایزی هستند. با این حال، از آنجایی که توپاز معمولاً ارزان‌تر از آکوامارین است، مصرف‌کنندگان باید مراقب فروشندگان نامعتبری باشند که ممکن است سعی کنند توپاز بهسازی‌شده را به عنوان آکوامارین بفروشند.

از بهسازی حرارتی همچنین برای تغییر برخی از توپازهای زرد، نارنجی و قهوه‌ای به صورتی یا قرمز استفاده می‌شود. این روش رایج و پایدار است و معمولاً با آزمایش‌های معمول گوهرشناسی قابل تشخیص نیست.

از روش رسوب بخار شیمیایی (CVD) برای ایجاد پوشش سطحی روی توپاز استفاده می‌شود. این یک روش رایج است. پوشش سطحی چندان بادوام نیست و ممکن است خراشیده شود؛ پاک‌کننده‌های ساینده یا چرخ پولیش آن را از بین می‌برند. این پوشش را می‌توان با غوطه‌وری (Immersion) تشخیص داد. این نمونه‌ها با عنوان توپاز رنگارنگ یا توپاز میستیک (Mystic Topaz) شناخته می‌شوند.

معمولاً ۴ روش برای بهسازی رنگ توپاز وجود دارد:

• ۱- حرارت دادن (Heat) هدف از این کار، ایجاد رنگ صورتی (که در طبیعت کمیاب است) از سنگ‌هایی است که زرد، نارنجی یا قهوه‌ای هستند. این تغییر رنگ پایدار است و رنگ آن تغییر نمی‌کند. این روش معمولاً با آزمایش‌های معمول گوهرشناسی قابل تشخیص نیست.
• ۲- پرتودهی (Irradiation) هدف از این روش، تولید سنگ‌های آبی تیره توپاز است (معمولاً همراه با حرارت‌دهی پس از پرتودهی)، چون در طبیعت این کانی معمولاً به رنگ آبی کم‌رنگ یافت می‌شود. این تغییر رنگ نیز همانند روش بالا پایدار است و معمولاً با آزمایش‌های معمول گوهرشناسی قابل تشخیص نیست.
• ٣- انتشار رنگ در سطح سنگ (Diffusion) هدف از این روش، تولید رنگ‌های متفاوتی مانند قرمز، سبز و آبی است. چون رنگ فقط در سطح سنگ نفوذ می‌کند، دوام چندانی ندارد و قابل تشخیص است.
• ۴- پوشش سطحی (Surface Coating) هدف از این روش، تولید رنگ‌های رنگین‌کمانی برای سنگ توپاز آتشین (fire topaz) است. این روش چندان بادوام نیست و با خراش دادن سطح سنگ قابل تشخیص است.

تعیین اصل بودن سنگ توپاز از بدل

سنگ‌هایی که ظاهراً شبیه توپاز هستند، عبارت‌اند از: سافیر مصنوعی، شیشه آبی و اسپینل مصنوعی. گاهی نیز توپاز با سنگ‌هایی چون سیترین، آکوامارین، تورمالین و کوارتز قهوه‌ای (Smoky Quartz) اشتباه گرفته می‌شود. گاهی مشاهده شده که سیترین را به عنوان «توپاز برزیلی» می‌فروشند! توجه داشته باشید که وقتی سنگ کوارتز حرارت ببیند می‌تواند تغییر رنگ بدهد و انواع بدلی سبز، زرد و رنگ‌های دیگر تولید شود که ممکن است در بازار به عنوان توپاز اصل و طبیعی فروخته شوند. توپازهای طلایی معمولاً گران‌تر هستند و بهتر است برای خرید توپاز طبیعی از فروشنده شناسنامه این سنگ را درخواست کنید! یک جواهر مشهور به نام براگانزا (Braganza) با وزنی حدود 1680 قیراط (در برخی منابع 1640 قیراط) تصور می‌شد که یک برلیان الماس درشت و بی‌نظیر است؛ اما بعدها احتمال داده شد که در واقع یک توپاز بی‌رنگ باشد!

معروف ترین و بزرگترین سنگهای توپاز جهان

توپاز لیندسی و فری‌من

در موزه اسمیتسونین (Smithsonian) در واشنگتن، دو بلور تراش‌نخورده از بزرگ‌ترین بلورهای توپاز جهان نگهداری می‌شود: توپاز لیندسی (Lindsay) با وزن 70 پوند و توپاز فری‌من (Freeman) با وزن 111 پوند.

توپاز ماربلا یا آزول (The Marbella)

توپاز ماربلا “The Marbella topaz” با وزن 8225 قیراط، در برخی منابع به عنوان بزرگترین توپاز آبی تراش‌خورده به شکل اُوال جهان معرفی می‌شود. این سنگ توسط دولت اسپانیا خریداری شده و به “Topaz Azul” به معنی توپاز آبی در زبان اسپانیایی نیز معروف است.

توپاز ال درادو (El-Dorado)

بزرگترین توپاز تراش‌خورده با رنگ زرد قهوه‌ای در جهان El-Dorado Topaz نام دارد. این سنگ پیش از تراش حدود 37 کیلوگرم وزن داشت که پس از تراش به 31 هزار قیراط (حدود 6.2 کیلوگرم) کاهش یافت. این سنگ نیز همانند توپاز ماربلا در مجموعه Programa Royal Collections در اسپانیا نگهداری می‌شود.

توپاز اُسترو (Ostro)

حدود سال 1986، مردی انگلیسی به نام Max Ostro بلور خام این توپاز را در برزیل (میناس ژرایس) یافت. سنگ تراش‌خورده حاصل از آن، با رنگ آبی عمیق و وزن 9381 قیراط، بعدها به صورت امانت بلندمدت از سوی پسرش، Maurice Ostro، در اختیار موزه تاریخ طبیعی لندن قرار گرفت. توپاز معروف Ostro از نام فامیلی خانواده‌ای که مالک آن بودند گرفته شده است.

توپاز آدیِل (Adiel)

در پایان، توپاز آبی آدیِل (Adiel Topaz) با وزنی معادل 20769 قیراط توسط ریچارد هومر (Richard Homer) در سال 1987 تراشیده شده که جایزه بهترین تراش سال را نیز از آن خود کرد. این جواهر هم اکنون در کلکسیون موزه تاریخ طبیعی در شیکاگو نگهداری می‌شود.

روش مراقبت و نگهداری از سنگ توپاز

توپاز را می‌توانید با آب گرم و صابون تمیز کنید. از دستگاه ماوراء صوت (Ultrasonic) و تمیزکننده بخار استفاده نکنید؛ GIA نیز پرهیز از این دو روش را توصیه می‌کند. توپاز در برابر مواد شیمیایی تنها اندکی تأثیر می‌پذیرد، با این حال بهتر است آن را کنار مواد شیمیایی، به‌ویژه اسیدها، نگه ندارید. مراقب باشید سنگ‌هایی که به روش روکش (Coated) بهسازی رنگ شده‌اند، خراش و آسیب سطحی نبینند.

خواص توپاز در چاکرادرمانی

نکته: مطالب این بخش و بخش‌های بعدی درباره خواص توپاز سفید، زرد و آبی بر اساس باورهای رایج در چاکرادرمانی و دیدگاه‌های عرفانی است. این باورها پشتوانه علمی ندارند و جایگزین تشخیص یا درمان پزشکی نیستند.

بر اساس این باورها، عنصر کلی توپاز آتش است، اما هر رنگ آن با چاکرای مشخصی مرتبط دانسته می‌شود. بر همین اساس، توپاز سفید را برای دریافت انرژی از چاکرای هفتم (تاج)، توپاز زرد را برای چاکرای سوم (ناف) و چهارم (قلب)، و توپاز آبی را برای چاکرای پنجم (گلو) و ششم (چشم سوم) به کار می‌برند. در این باورها، توپاز سفید بیشتر انرژی سطح بالا را در اختیار دارد و رنگ سفید آن سایر سنگ‌ها را تقویت می‌کند؛ به همین دلیل آن را سنگی می‌دانند که به فرد در آگاه شدن از بیماری و رنج خود کمک می‌کند. توپاز زرد را برای ناراحتی‌های مربوط به روده کوچک، کلیه‌ها، مثانه و روده بزرگ، و توپاز آبی را برای لکنت زبان، گلودرد و پرکاری تیروئید مناسب می‌دانند، چون معتقدند تشعشعات انرژی سرد آبی بر تمرکز و ناحیه گلو اثر می‌گذارد.

خواص سنگ توپاز سفید

بر اساس باورهای رایج، توپاز سفید به فرد کمک می‌کند تا عقیده و ایمان خود را به آسانی فرا گیرد. در جهان ما ارتعاشات نسبت به سیارات دیگر بسیار آرام‌تر حرکت می‌کند و به همین دلیل اغلب میان بصیرت و رویای فرد و به ثمر رسیدن آن فاصله زمانی وجود دارد. این گوهر به شخص هنر قدردانی را یاد می‌دهد. این کار را با تصفیه و روشن ساختن نیت فرد، هم‌تراز کردن آن با مسیر حقیقی فرد و اظهار آن در جهان مادی انجام می‌دهد. از نظر روحانی، توپاز سفید یاری‌دهنده فرد در رویابافی و تحقق والاترین مسیر زندگی اوست. همچنین می‌تواند برای بالا بردن سرعت انرژی ارتعاشی نیت فرد و کوتاه‌تر کردن فاصله زمانی بین تمرکز ابتدایی و تکمیل وقوع الهامات فرد به کار رود.

خواص سنگ توپاز زرد یا طلایی

بر اساس باورهای رایج، توپاز طلایی خلاقیت، اراده و توانایی ابراز تمایلات فردی را ارتقا می‌دهد. اگر می‌خواهید به آرزوی خود برسید باید ابتدا هدف خود را با آن تراز و هماهنگ کنید؛ توپاز طلایی‌رنگ دقیقاً همین کار را انجام می‌دهد و می‌آموزد که بر آرزوهایمان بر اساس شهود درونی خود تمرکز کنیم. مصریان باستان آن را با خدای خورشید مرتبط می‌دانستند و آن را سنگی محافظ می‌شمردند که سحر و جادوی بد را دفع می‌کند. این گوهر برای ابراز وجود قدرتمند است و فرد را تا بالاترین بصیرت‌ها، شهود فردی و توانایی ذهنی و احساسی‌اش می‌رساند و از آنها برای ابراز خلاقیت بهره می‌گیرد. از نظر انرژی‌درمانی، توپاز زرد با سیترین و لابرادوریت طلایی هماهنگی بسیار زیادی دارد.

خواص سنگ توپاز آبی

بر اساس باورهای رایج، توپاز آبی برای برقراری ارتباط شفاف با عمیق‌ترین احساسات فرد به کار می‌رود. توپاز آبی سنگ ارتباط است و برای تقویت مهارت‌های کلامی و تمرکز بر تکالیف ذهنی فرد کاربرد دارد. توپاز آبی تقویت‌کننده طبیعی توانایی‌های روانی شمرده می‌شود و فرد را در تشخیص و شفاف کردن تصمیمات زندگی‌اش یاری می‌دهد.